„Maria Theresia Paradis“ door Ragna Schirmer, Hammerflügel, en de Hofkapelle München o.l.v. Rüdiger Lotter, op het label Berlin Classics. Subliem! | Stretto – Magazine voor kunst, geschiedenis, filosofie, literatuur en muziek.

Op deze cd wijdt Ragna Schirmer zich op een pianoforte (Hammerflügel), samen met het Münchener Hoforchester o.l.v. de violist, Rüdiger Lotter, aan Maria Theresia Paradis (1759-1824), een fascinerende muzikante, haar omgeving en de instrumenten van haar tijd. Op het programma staat werk van Mozart, Haydn en Paradis zelf. Een meerwaarde zijn de bijzondere instrumenten waarop Ragna Schirmer speelt. Het betreft originelen en replica’s van historische instrumenten, waaronder een Hammerflügel met geïntegreerd orgel.

Achter dit programma gaan meerdere fascinerende verhalen schuil. De bijzondere componiste, pianiste, pedagoge en zangeres Maria Theresia Paradis, was bevriend met Mozart en Haydn, en beiden componeerden werk voor haar die op deze cd te horen zijn. Het is ook opmerkelijk dat zij al op jonge leeftijd hulpmiddelen nodig had om als blinde persoon bladmuziek te kunnen lezen. In Parijs ontmoette ze Louis Braille (1809-1852) (foto), die onder de indruk was van haar en vervolgens het brailleschrift ontwikkelde, dat nog steeds wordt gebruikt.

Maria Theresia Paradis was een opmerkelijke musicus en pedagoge uit de 18e eeuw die, ondanks haar blindheid als kind, een vaste plaats in het muziekleven veroverde. Ze werd in 1759 in Wenen geboren en was pianiste, zangeres, componiste en muzieklerares. Paradis, die als kind blind werd, maakte indruk met haar muzikaal talent en kreeg uitgebreide training van vooraanstaande musici als Leopold Koželuh en Antonio Salieri.

Maria Theresia von Paradis was de dochter van Joseph Paradis, rijksminister van handel en hofraadsman van keizerin Maria Theresia. Tussen haar tweede en vijfde levensjaar begon zij haar gezichtsvermogen te verliezen. Von Paradis werd van eind 1776 tot medio 1777, behandeld door de Duitse arts Franz Anton Mesmer (1734-1815) (foto). Hij was in staat om haar gezichtsvermogen tijdelijk te verbeteren tot zij uit zijn zorg werd verwijderd. Onduidelijk is of dit was vanwege een mogelijk schandaal of vanwege het potentieel verlies van een invaliditeitstoelage. Wat echter wel vaststaat, is dat von Paradis na het vertrek van Mesmer permanent blind werd.

In 1783 maakte ze een uitgebreide reis naar Parijs en Londen, vergezeld door haar moeder en de violist en librettist, Johann Riedinger. In augustus van dat jaar bezochten zij de Mozarts in Salzburg en vervolgens speelde ze in Frankfurt en diverse andere Duitse steden, waarna zij terechtkwam in Zwitserland. In maart 1784 bereikte zij de Franse hoofdstad. Haar eerste concert in Parijs was bij de Concert spirituel. In totaal trad zij 14 keer op in Parijs met goede recensies tot gevolg. Tevens steunde ze Valentin Haüy (1745-1822) (foto) bij het stichten van de eerste school voor de blinden, die opende in 1785. Paradis ontwikkelde vernieuwende lesmethoden en hulpmiddelen voor blinden, die later door Louis Braille werden voortgezet. Maria Theresia Paradis overleed in 1824 in armoede, maar liet een indrukwekkend erfgoed na als muzikante en pionierster van onderwijs voor blinden. Haar werk en visionaire invloed raken ons nog steeds en haar prestaties verdienen blijvende erkenning.

Haar invloed op de ontwikkeling van klavierinstrumenten was groot en ze droeg bij aan de verspreiding van nieuwe technieken. Het programma bevat twee werken van Maria Theresia Paradis: de ouverture tot “Der Schulkandidat” en de Fantasie in G voor klavier. Ragna Schirmer speelt de Fantasie een heel bijzonder instrument. Het betreft een pianoforte met ingebouwd orgelregister (foto) van Joseph Böhm, gebouwd in Wenen rond 1821.

Daarnaast hebben Ragna Schirmer en het Münchener Hoforchester ook werken van Mozart en Joseph Haydn opgenomen. Beide werken houden nl. direct verband met Maria Theresia Paradis. Mozarts Pianoconcert nr. 18 werd, volgens een brief aan zijn vader, gecomponeerd “für die Paradis nach Paris“. Er bestaat zelfs het vermoeden dat Mozart dir concerto bewust naar haar voorkeuren heeft gecomponeerd. In het geval van Joseph Haydns Pianoconcert nr. 4 wordt sterk aangenomen dat zij de première van dit Concerto heeft gespeeld en er zelfs de exclusieve rechten van had. Ook deze beide Pianoconcerti worden bovendien door Ragna Schirmer gespeeld op een heel bijzonder instrument. De voor de opname gebruikte Weense pianoforte naar Anton Walter (foto) is de tweede reconstructie van het origineel uit 1782, uit de werkplaats van het Instituut voor Muziekinstrumentenstudies in Greifenberg (Beieren). Het origineel instrument bevindt zich in de muziekinstrumentencollectie van het Techniekmuseum in Wenen.

Ragna Schirmer (1972) richtte zich op de muziek van Johann Sebastian Bach en won tweemaal het Internationale Johann Sebastian Bach Concours. Geboren in Hildesheim, studeerde ze vanaf 1991 bij Karl-Heinz Kämmerling aan de Hochschule für Musik und Theater Hannover. Vanaf 1993 zette ze haar studie voort in Parijs bij Bernard Ringeissen. In 1995 rondde ze haar studie af met een diploma (met de hoogste cijfers) en in 1999 rondde ze haar solistenopleiding af met een concertexamen. Sindsdien heeft ze deelgenomen aan verschillende masterclasses. Van 2001 tot 2011 was Schirmer pianodocente aan de Hochschule für Musik und Darstellende Kunst Mannheim en promoot ze tegenwoordig jong talent in Halle.

Schirmer ontving een beurs van zowel de Deutscher Musikrat als van de Studienstiftung des Deutschen Volkes. Ze is de enige pianiste die tweemaal, in 1992 en 1998, het Internationale Johann Sebastian Bach Concours in Leipzig heeft gewonnen. Als eerste cd bracht ze in 2000, een opname uit van Bachs Goldbergvariaties. Deze en andere cd’s zijn bekroond in vaktijdschriften. In 2010 was ze artist in residence in Heidelberg. In 2012 ontving ze de Händel-prijs van Halle en in 2019 ontving ze, samen met de musicologe Janina Klassen, de Robert Schumann-prijs van de stad Zwickau, de geboortestad van Schumann.

Rüdiger Lotter (1969), een Duitse violist en dirigent, vooral bekend als vertolker van muziek uit de 17e en 18e eeuw, studeerde viool, directie en musicologie aan de Robert Schumann Hochschule in Düsseldorf en Keulen. Na het afronden van zijn studie koos hij in eerste instantie voor een carrière als orkestmusicus. Hij speelde bij de Münchner Philharmoniker en was lange tijd lid van het Münchner Kammerorchester, waar hij aanvankelijk fungeerde als plaatsvervangend concertmeester en later als sectieleider. Tegelijkertijd bewandelde Rüdiger Lotter het pad van de historische uitvoeringspraktijk, richtte hij het ensemble “Lyriarte” op, een kamermuziekensemble voor historische uitvoeringspraktijk, en vanaf 2004, was hij exclusief artiest bij Oehms Classics als barokviolist, waar hij talrijke bekroonde opnames maakte. In 2009, richtte hij de Hofkapelle München op, een ensemble waarmee hij al vijftien jaar internationaal succes boekt.