De ineenstorting van de communistische Sovjet Unie aan het einde van de Koude Oorlog markeerde in de ogen van velen de triomf van de westerse democratische rechtstaat. Ze kondigde een nieuw tijdperk aan waarin dit politiek model onstuitbaar de wereld zou veroveren. Dertig jaar later voorspellen even zo veel waarnemers juist de ondergang van dit westers model. In “De Rechtstaat” beschrijft Randall Lesaffer uitvoerig de oorsprong, opkomst en historische ontwikkeling van de Europees-continentale, de Amerikaanse en de imperialistische, kolonialistische rechtstraditie. Indrukwekkend!
De herontdekking van het Romeins recht aan het einde van de 11de eeuw markeerde het begin van de Europese rechtstraditie. Tijdens de late Middeleeuwen en de Nieuwe tijd groeide de rechtsgeleerdheid uit tot een autonome en goed ontwikkelde wetenschap, die doordrong tot in de verste uithoeken van Europa. Verschillende Europese landen ontwikkelen hun eigen rechtsstelsels. In “De Rechtstaat – Een geschiedenis van het westen”, wordt de ontwikkeling van het recht met ruime aandacht voor politieke en staatkundige gebeurtenissen en de relatie met cultuurhistorische stromingen zoals de Verlichting, in een heel uitgebreide historische en geopolitieke context geplaatst.
Randall Lesaffer schetst in zijn 878! pagina’s tellend boek de evolutie van de rechtstaat, (“state of law” of “L’état de droit”) en de historische ontwikkeling van de constitutionele orde van Europa en het Westen vanaf de 16de eeuw. Op een uiterst boeiende manier legt hij de belangrijkste mijlpalen van de westerse, constitutionele geschiedenis uit. Deze mijlpalen waren en zijn hoe dan ook altijd tijdelijke resultaten van een voortdurende strijd tussen politieke agenda’s, economische belangen en abstracte ideeën. In zijn boek focust de auteur bijgevolg ook op periodes van snelle ontwikkeling, zoals revoluties, oorlogen en economische crises.
“Rechtstaat, grondwetten, democratie en vrijemarkteconomie, geworteld in het Grieks-Romeins, politiek en juridisch denken, kwam tot ontwikkeling in het laatmiddeleeuwse Europa”, zo lezen we. ”Door de historische ontwikkeling van het constitutioneel recht te belichten”, zo gaat het verder, “biedt dit boek inzicht in de voortdurende evolutie van de politieke en juridische organisatie van overheden op statelijk en internationaal niveau. Constitutionele geschiedenis betreft instellingen, algemene rechtsbeginselen, juridische begrippen, regels en procedures, die verklaard kunnen worden vanuit politieke keuzes, economische drijfveren, culturele en religieuze opvattingen, fysieke factoren of gewoon door toevallige gebeurtenissen
Het boek bestaat uit een Ouverture en 3 heel uitgebreide delen met in totaal 13 thematische hoofdstukken, die de historische chronologie volgen en die alle eindigen met de samenvatting van de belangrijkste, historische gebeurtenissen en leestips. In de “Ouverture”, die onder de titel “Het Westerse constitutionele model”, het eerste hoofdstuk vormt van het boek, situeert de auteur recht, rechtstaat, rechtsmacht en constitutionalisme o.a. binnen het kader van de Koude Oorlog en de hervormingen in de Sovjet-Unie, de Duitse eenmaking en de geopolitieke verhoudingen binnen het Charter of Handvest voor een Nieuw Europa (foto) uit 1990.
Wat volgt zijn de 3 delen met de gedetailleerde geschiedenis van 1492 tot 1991, beginnend met “De dynastieke vorstenstaat van het Ancien Régime” (periode 1492-1775), waarin Randall Lesaffer na de crisis van de “Res Publica Christiana”, vrij vertaald, “het Christelijk Gemenebest”, de opkomst van de soevereine staat (1492-1660) en de Opstand in de Nederlanden en de Republiek der Verenigde Provincies (1555-1648), wetgeving en absolutisme ten tijde van de dynastieke vorstenstaat en het ancien régime (van 1643 tot 1715), onder koning Lodewijk XIV bespreekt. 
Hierna volgt het hoofdstuk over de “Britse Revolutie” (1640-1701), van de Tudors en de onthoofding van koning Charles I tot de parlementaire monarchie. Een meerwaarde van dit hoofdstuk is de deskundigheid waarmee de auteur de historische jurisprudentie ten tijde van de Engelse advocaat (barrister en judge) Edward Coke (1552-1634) (foto) en “de staat” als dusdanig, situeert binnen het natuurrecht van Hugo Grotius, de theorie van het absolutisme van Thomas Hobbes (foto) en het liberaal-politiek denken van John Locke. 
In Deel II, “Natiestaten en wereldrijken” (1775-1914), vervolgt de auteur met 4 hoofdstukken over de Amerikaanse, Franse en Belgische Revolutie en het Imperialisme en kolonialisme van 1789 tot 1920. Deze hoofdstukken vormen als het ware 4 boeken op zich over de geschiedenis van respectievelijk de verenigde Staten van 1763 tot 1803, Frankrijk tussen 1789 en 1815 (van de afschaffing van de monarchie en de Republiek, de Conventie en het Directoire tot Napoleon), over België van 1814 tot 1914, en als laatste, van de Eerste Opiumoorlog tot de vorming van het internationaal recht en de Volkenbond, over de Europese, koloniale expansie, het westers imperialisme, China en Congo.
In Deel III, “De oorlog om de wereld en de Pax Americana” (1914-1991) sluit het hoofdstuk “De Russische Revolutie” (1917-1991), door de gedetailleerde beschrijving van de ideologieën van Marx en Lenin, de februari- en oktober revoluties en de dictatuur van het proletariaat, tot de totalitaire Sovjetstaat, Gorbatsjov en de Breznjevdoctrine, aan bij de beschrijving van de hervormingen in de Sovjet-Unie en de ineenstorting van het Stalinistisch communisme in de “Ouverture” van het boek. De inhoud van het eerste hoofdstuk van deel III neemt in het boek dus als het ware de draad weer op met een gedeelte aan het begin van hoofdstuk 1, de “Ouverture”.
In de 2 laatste hoofdstukken van Deel III, “De Noord-Atlantische Revolutie I” en “De Noord-Atlantische Revolutie II”, brengen de hoofdthema’s Internationaal recht, mensenrechten en de sociale welvaartstaat, u terug naar het Amerika van Wilson, het sociaaleconomisch beleid en de constitutionele gevolgen van de “New Deal” van president Roosevelt en de Trumandoctrine. Dit alles wordt gevolgd door de Britse verkiezingen van 1945, het Duitsland van na de eenmaking en de grondrechten in de Bondsrepubliek, en het nieuw constitutioneel denken over algemene rechtstheorie, de “Reine Rechtslehre” met betrekking tot staatsrecht en internationaal recht, van de joods-Oostenrijks-Amerikaanse jurist, Hans Kelsen (1881-1973), de belangrijkste rechtspositivist van de 20ste eeuw.
“Dit boek”, zo lezen we in het voorwoord, “komt op een moment dat deze rechtstaat door een nieuwe groeicrisis gaat. Het wil het debat helpen onderbouwen door de rechtsontwikkelingen in de bredere context van de algemene geschiedenis te bedden.” In zijn monumentaal boek toont Randall Lesaffer vanuit zijn immense, indrukwekkende eruditie, aan dat het concept van de rechtstaat, waarbij het hoogste gezag in de staat onderworpen is aan het recht, altijd aanwezig is geweest in de westerse constitutionele geschiedenis. Onze hedendaagse sociale welvaartsstaat is daar slechts één vorm van. De huidige crisis leest vanuit dit oogpunt als een overgang naar een nieuwe fase in de lange geschiedenis van de rechtstaat. Een monumentaal meesterwerk. Zeker lezen!
Prof. Randall Lesaffer (1968) is jurist en historicus. Hij is als gewoon hoogleraar rechtsgeschiedenis verbonden aan de KU Leuven en aan Tilburg University en geldt als een fenomenale wereldautoriteit op het gebied van de geschiedenis van het internationaal recht sinds 1500.
Randall Lesaffer De Rechtstaat Een constitutionele geschiedenis van het westen 878 bladz. uitg. Owl Press EAN 9789464759730
