Frantz Fanon (1925-1961) was dé intellectuele activist van het postkoloniaal tijdperk. In deze monumentale biografie vertelt Adam Shatz het verhaal van Fanons leven, van zijn jeugd in Martinique en zijn revolutionaire psychiatrie tot zijn rol in o.a. de Algerijnse onafhankelijkheidsstrijd, en duidt en analyseert hij op een uitermate deskundige wijze, zijn geschriften over ras, revolutie en de psychologie van macht, gesitueerd binnen de standpunten binnen “le mouvement de la négritude” van de schrijvers Aimé Césaire en Léopold Senghor, het existentialisme van Sartre en Simone de Beauvoir, en de fenomenologie van Maurice Merleau-Ponty.De Frans-Martinikaanse psychiater, schrijver en Pan-Afrikaanse filosoof, Frantz Fanon was een vrijheidsstrijder en een revolutionair, wiens werk grote invloed had op het postkoloniaal denken. “Hij schreef over raciaal onrecht, de uitbuiting van de arme wereld door de rijke wereld, de ontkenning van menselijke waardigheid en het hardnekkig voortbestaan van wit nationalisme”, schrijft Shatz. Fanons baanbrekende werken “Zwarte huid, witte maskers” (uitvoerig besproken in het vijfde hoofdstuk van deze biografie) en “De verworpenen van de aarde” waren en zijn nog steeds essentiële boeken met betrekking tot sociale en raciale rechtvaardigheid. In zijn bekendste werk, “Les Damnés de la Terre” (“De verworpenen der aarde”) uit 1961, bood hij inzicht in gekoloniseerde volkeren. Geschreven te midden van de Algerijnse oorlog, aanvankelijk verboden in Frankrijk, maar voorzien van een voorwoord van Jean-Paul Sartre, was het dé referentie voor de antikoloniale bevrijdings- en zelfbeschikkingsbewegingen. 

Andere geschriften van Fanon waren onder meer “Pour la révolution africaine: écrits politiques” (1964), “L’An V de la Révolution Algérienne” (1959) ook gepubliceerd als “A Dying Colonialism” (1965), en essaybundels, geschreven tijdens zijn tijd bij de krant, “El Moudjahid”, de spreekbuis en het propagandaorgaan van het Algerijns FLN (“Front de libération nationale”).

Fanon dicteerde zijn teksten o.a. aan zijn vrouw Marie-Joseph (Josie) (geb. Dublé) (1930-1989) (samen op de foto), met wie hij een zoon, Olivier had. Uit een eerdere relatie met Michèle Weyer (1932-2014) uit Nancy, had Fanon een dochter, Mireille (1953), die een bekende juriste, professor internationaal recht in Parijs en Berkeley, en antiracistische activiste werd. Na een stuk gelopen huwelijk met Pierre-Michel Arnaud huwde zij in 1985, met de reeds gescheiden Bernard Mendès-France, de zoon van de beroemde, Joods-Franse politicus, Pierre Mendès France, een fervent tegenstander van het Frans kolonialisme.

Frantz Fanons carrière in de psychiatrie was cruciaal voor zijn denken als antikoloniaal schrijver en activist. Veel van zijn iconisch werk werd nl. gevormd door zijn ervaringen in ziekenhuizen in Frankrijk, Algerije en Tunesië. Zijn teksten daaromtrent, geschreven tussen 1951 en 1960, parallel aan zijn politiek werk, onthullen veel over hoe zijn denken zich ontwikkelde. Ze laten zien dat de psychiatrie voor hem deel uitmaakte van een veel bredere, sociaal-politieke strijd. Zijn politiek, revolutionair en literair leven kan dan ook niet los worden gezien van zijn psychiatrische praktijk en de geschriften die zijn denken over onderdrukking, vervreemding en de zoektocht naar vrijheid vormgaven.

In deze indrukwekkende, uitgebreide, 5-delige biografie vertelt Adam Shatz het verhaal van Fanons leven in detail maar niet zonder nuances, o.a. aangaande “de zwarte man”, zijn ballingschap (deel III) en zijn zogenaamd statuut van “Algerijn” (deel II) en “profeet” (deel V). Alleen al de 14 pagina’s tellende proloog is een deskundig geschreven portret en résumé van Fanons leven en betekenis.

“In november 1960 kwam een reiziger van ambigue oorsprong aan in Mali”, zo begint Adam Shatz de proloog. “Hij had een donkere huidskleur, maar was niet Afrikaans. In zijn paspoort, dat twee jaar eerder in Tunis was afgegeven, werd hij geïdentificeerd als een arts die in 1925 in Tunis was geboren. De paspoortpagina’s waren volop bedrukt met stempels uit Nigeria, Ghana, Liberia, Guinee, Italië. De naam op het paspoort, een geschenk van de Libische regering, was Ibrahim Omar Fanon. In werkelijkheid was de psychiater Frantz Fanon niet geboren in Tunesië, maar op Martinique. Bovendien was hij niet naar Mali gekomen om medisch werk te verrichten, maar maakte hij deel uit van een commando-eenheid.”

Fanon verliet zijn bescheiden huis op Martinique om tijdens de Tweede Wereldoorlog in het Franse leger te vechten. Na de oorlog raakte hij onder de invloed van het existentialisme terwijl hij geneeskunde studeerde in Lyon en probeerde zijn ervaringen als “zwarte man in een witte stad” (hfdst. 3 van deel I (“De inheemse zoon”) te begrijpen. Fanon ging verder met het beoefenen van een nieuwe psychiatrie in Frankrijk en Algerije, met wat hij de opheffing van “ontvreemding” (“désaliénation”) noemde (hfdst. 6), “de voorzichtige ontmanteling van psychologische blokkades voor de onbelemmerde ervaring van het zelf die de ruimte opent voor een breder project van het geestelijk welzijn van onderdrukte gemeenschappen”, schrijft Shatz.

Fanon sloot zich vervolgens aan bij de Algerijnse onafhankelijkheidsstrijd, waarvan hij woordvoerder, diplomaat en clandestiene strateeg werd. Hij overleed als Ibrahim Omar Fanon in 1961, terwijl hij onder toezicht stond van de CIA in een ziekenhuis in Bethesda in Maryland in de Verenigde Staten. Hij was 39 jaar. In 1989 pleegde zijn vrouw/weduwe, Josie zelfmoord. “The Rebel’s Clinic: the Revolutionary Lives of Frantz Fanon” werd vertaald door Alexander van Kesteren. Zeker lezen!

Adam Shatz (1972) is de Amerikaanse redacteur van The London Review of Books en schrijft o.a. voor The New York Times Magazine, The New York Review of Books en The New Yorker. Hij is tevens gasthoogleraar aan Bard College en presentator van de podcast “Myself with Others”, geproduceerd door de pianist en componist, Richard Sears. Hij groeide op in Massachusetts, studeerde geschiedenis aan Columbia University en woont sinds 1990 in New York City. Hij is de auteur van “Prophets Outcast: A Century of Dissident Jewish Writing about Zionism and Israel” (Nation Books) en “Writers and Missionaries: Essays on the Radical Imagination” (Verso).

Adam Shatz, Frantz Fanon Een leven in revoluties 512 bladz. uitg. Ten Have ISBN 9789025913076

https://www.stretto.be/2024/05/20/frantz-fanon-de-verworpenen-van-de-aarde-uitgegeven-door-ten-have/