Dat het Romeinse Rijk voor een groot deel draaide op slavenarbeid is algemeen bekend. Veel minder bekend is dat er in de Oudheid ook veel vrijgelaten slaven waren. Hoewel deze ex-slaven een belangrijke en bijzondere positie in de samenleving innamen, is over hen maar weinig bekend, en dat geldt zeker voor vrijgelaten vrouwen. Op basis van uniek onderzoek naar grafteksten en afbeeldingen die door of voor deze vrouwen zijn gemaakt, schetst Emily Hemelrijk in haar boek een fascinerend beeld van hun ambities, mogelijkheden en beperkingen.
Emily Hemelrijk nam u reeds in haar boek, “Verborgen levens, publieke figuren, Romeinse vrouwen buiten Rome” (2021) (foto), mee op haar zoektocht naar de openbare functies die Romeinse vrouwen bekleedden. Daarin kreeg u een heel ander beeld van Romeinse vrouwen. Als weldoensters, priesteressen en patronessen van steden en verenigingen gaven ze vorm aan het stedelijk leven en verwierven ze aanzien en respect. Hun privéleven bleef voor ons weliswaar verborgen, maar als publieke figuren drukten ze hun stempel op de Romeinse samenleving.
Vroedvrouw of kapster, linnenweefster of muzikant, goudsmid, arts of winkelier: in de Romeinse wereld waren vrouwen in geschoolde beroepen bijna altijd vrijgelatenen. Tijdens hun leven in slavernij hadden ze nl. een vak geleerd dat ze na hun vrijlating meestal bleven uitoefenen. Maar het nieuwverworven burgerschap betekende daarom niet meteen sociale aanvaarding.
Rome en Italië in de eerste eeuwen van de Romeinse Keizertijd, vanaf de late eerste eeuw v.Chr. tot het begin van de derde eeuw n.Chr., staan centraal in dit boek. Deze eeuwen bieden nl. het rijkste bronnenmateriaal over Romeinse slavernij en vrijlating. “In dit boek”, schrijft de auteur, “wil ik een beeld geven van de mogelijkheden, beperkingen en ambities van vrouwen tijdens, en vooral na, hun leven in slavernij. Bij gebrek aan hun persoonlijke stemmen – er zijn helaas geen dagboeken of brieven van hen overgeleverd – zal ik dit doen aan de hand van wetsteksten, literaire bronnen, portretbeelden en vooral grafteksten die door en voor deze vrouwen werden opgesteld.”
In de Romeinse samenleving was slavernij vanzelfsprekend en alomtegenwoordig. Van rijk tot arm, zo goed als iedere Romein bezat wel een paar slaven. In de huishoudens van de Romeinse elite werkten zelfs honderden slaven en op hun landgoederen liep het aantal in de duizenden. Ook vrouwen konden eigenaren zijn van grote aantallen slaven. Verdeeld over 6 hoofdstukken, vertelt Emily Hemelrijk over de levens en ervaringen van vrouwen in slavernij tot hun nagedachtenis als vrijgelatenen. Ze vertelt daarbij over vrijheid en burgerschap, hun huwelijk en gezinsleven, werk en identiteit, hun publieke rollen en sociale netwerken, en over vrouwen als “Goddelijke echtgenotes en heroïsche dochters” (sic).
De auteur stelt zich bij dit alles de vraag op welke manier vrouwen in slavernij belandden, welke de voorwaarden waren voor de “koopcontracten” en hoe hun leven vervolgens als slavin verliep, wie de slavenhouders waren en welke namen de slavinnen kregen, welke kansen een slavin had om vrijgelaten te worden, en welke problemen en valkuilen ze daarbij ontmoetten? Ook vraagt ze zich af welke relaties die vrouwen, al dan niet gewild, aangingen na hun vrijlating, welke beroepen zij uitoefenden en wat dat betekende voor hun sociale identiteit, welke bijdrage ze leverden aan het openbaar leven, en hoe ze herdacht werden na hun overlijden? Een verklarende woordenlijst, de chronologie, literatuur en noten vervolledigen dit verrijkend boek.
Emily Hemelrijk (1953) is emeritus hoogleraar Oude Geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam. Ze studeerde Klassieke talen, Oude geschiedenis en Klassieke archeologie aan de Universiteit van Amsterdam en nam deel aan archeologische opgravingen. In 1998, promoveerde zij op het proefschrift “Matrona docta: educated women in the Roman elite from Cornelia to Julia Domna” (Radboud Universiteit Nijmegen). Emily Hemelrijk was als universitair docent verbonden aan de Universiteit Leiden, de Vrije Universiteit van Amsterdam, de Universiteit Utrecht en de Haagse Hogeschool en werd in 2007, benoemd als hoogleraar Oude Geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam. In 2015, ontving ze een eredoctoraat van de Universiteit van Göteborg en in 2022, won ze voor haar boek “Verborgen levens, publieke figuren. Romeinse vrouwen buiten Rome”, de Homerusprijs.
Emily Hemelrijk Eindelijk vrij, Hoe vrouwen in het Romeinse Rijk de slavernij achter zich lieten 295 bladz. geïllustreerd uitg. balans ISBN 9789463824026