Hans Luiten heeft een immense kennis van de geschiedenis van Europa. In “Begrijp jij Centraal-Europa nog?” neemt hij u op een uiterst deskundige en boeiende manier, mee naar Polen, Hongarije, Tsjechië en Slowakije, het westen van Oekraïne en het zuiden van Litouwen en plaatst deze bijzondere regio’s in een fenomenaal interessant, historisch perspectief.
Wie door een stad als Praag of Warschau loopt, wordt heen en weer geslingerd tussen vertrouwdheid en vervreemding. Het is niet ons West-Europa, maar ook niet het Russische oosten – hoewel van beide de invloed duidelijk zichtbaar is. Welkom in Centraal-Europa: Hans Luiten neemt de lezer mee op reis door de regio én door de tijd. Van de heilige Adalbert van Praag, die in 997 in Polen aan zijn einde kwam en wiens lichamelijke resten als relikwieën over het continent zwierven, tot aan de campagnevoerders die hij ontmoet in een Hongaars metrostation, die het over het verschrikkelijke Verdrag van Trianon hebben alsof dat niet een eeuw maar een week geleden is gesloten.
“Om de vraag te kunnen beantwoorden hoe we het hedendaagse Centraal-Europa moeten duiden”, schrijft Luiten, “duiken we in de geschiedenis van de regio. Dit boek begint rond het jaar 1000, als zich de eerste Centraal-Europese staten vormden en het christendom de dominante godsdienst werd”. De auteur beschrijft dat het gebied door de eeuwen heen soms zeer nauw verbonden was met de rest van Europa maar dat het soms ook een heel andere en eigen ontwikkeling doormaakte.
Maar, als we het over Centraal-Europa hebben, welke landen bedoelen we dan? “Om deze regio te kunnen duiden moet je in de eerste plaats helder afbakenen waar die begint en ophoudt, ook al is het behoorlijk lastig om harde grenzen te trekken”, zo stelt Luiten. Hij koos ervoor om in ieder geval Litouwen, Polen, Tsjechië, Slowakije, Hongarije en delen van Oekraïne en Roemenië tot de kern van het gebied te rekenen. “Deze landen waren in historisch opzicht immers met elkaar verknoopt, schrijft Luiten. “Bovendien”, zo vervolgt hij, “deelden ze met elkaar een opvallend grote diversiteit aan culturen en religies, en een opvallend pragmatische manier om daarmee om te gaan”. “Oostenrijk”, zo gaat hij verder, “was een twijfelgeval. Omdat dit land lange tijd het centrum was van het Habsburgse Rijk, dat grote delen van Centraal-Europa beheerste, speelde het in de geschiedenis van de regio, vaak een grote rol”.
Tussen de Inleiding, “Begrijp ik Centraal-Europa wel?” en de conclusie, “De ziel van Centraal-Europa”, bevinden zich 10 thema’s rond 10 jaartallen. Na het jaar 997, “De arm van Adalbert” (bedoeld wordt de Pools heilige Adalbert) volgt het jaar 1386, “Twee met elkaar getrouwde koningen”, over de geschiedenis van Pools-Litouwen en Roethenië, ontstaan uit het vorstendom Galicië-Wolynië, na 1253 koninkrijk Galicië-Wolynië, ten tijde van Jadwiga (1373-1399), de koningin van Polen. Na 1386, volgen van de 16de – t.e.m. de 18de eeuw, 3 jaartallen, 1526, “Gül Baba, de golem en een weerspannig Gemenebest”, 1618, “Centralisatie, contrareformatie en Sarmaten”, en 1795, “Verdwenen Polen, verlichte idealen en zwevende rabbijnen”.
Gül Baba of Jafer was een 16de-eeuwse Ottomaanse derwisj, dichter, mysticus en hoveling van Sultan Süleyman I de Prachtlievende, die een belangrijke rol speelde bij de Ottomaanse oorlogen in Europa. De Sarmaten waren een perzisch nomadenvolk, dat tussen ca. 300 v.Chr. en ca. 270 n.Chr. de steppen ten noorden van de Zwarte Zee beheerste en dat tegen 300 v.Chr. de Scythen verdreef of onderwierp.
Het jaar 1848, “Van onderdanen naar burgers?”, wordt gevolgd door 3 jaartallen in de 20ste eeuw, 1920, “Nationale staten en bedreigde democratieën”, 1942, “Gruweldaden, nieuwe grenzen en verdwijnende minderheden”, en 1989, “Revoluties”. Het laatste jaartal 2025, kreeg als titel “Tussen Flixbus en autocraten”. Het boek is voorzien van een handig register.
“De opkomst van de autocratische bestuurders in Centraal-Europa”, schrijft Hans Luiten, “vond plaats in de jaren na de val van het IJzeren Gordijn, de periode waarin de betreffende landen lid werden van de navo en de Europese Unie. Deze laatste organisatie had zich in het Verdrag van Maastricht (1992) juist expliciet verbonden aan de verdediging van de liberale democratie. Terwijl door de regeringsleiders van Polen, Hongarije en Tsjechië/Slowakije in de ene na de andere officiële verklaring steun werd uitgesproken voor de liberale waarden en de rechtsstaat, gleden dezelfde landen snel af naar een gecorrumpeerde vorm van democratie”. “West-Europese leiders”, zo vervolgt hij “reageerden verbijsterd: hoe konden landen die zo graag bij West-Europa wilden horen tegelijk zo’n afstand nemen van de liberale waarden? De Centraal-Europese leiders kaatsten de bal echter terug: zij waren het echte Europa, en het was juist West-Europa dat met zijn overdreven nadruk op diversiteit de Europese waarden verkwanselde.”
Het boek, dat opgevat is als een soort dagboek of reisverslag, bevat een schat aan gedetailleerde informatie over de geschiedenis en de geopolitiek van de regio’s, die de continue vorming “Europa” hebben beïnvloed, zo niet hebben bepaald. De regio’s in Centraal-Europa waren immers van oudsher haarden van conflicten, die zich telkens over de almaar wijzigende grenzen heen, uitbreidden naar andere regio’s, waardoor de conflicten deel gingen uitmaken van beslissende, nieuwe internationale verhoudingen en betrekkingen tussen grote mogendheden. 
Hans Luiten volgde verschillende studies geschiedenis. Zijn interessegebieden zijn onder meer Amsterdam, de Zaanstreek, waar hij opgroeide, het Midden-Oosten, Rusland en Centraal-Europa. Hij is inmiddels ruim 25 jaar een enthousiaste en bevlogen docent geschiedenis en begeleidde in deze rol tal van excursies en reizen naar steden en musea. Als betrokken Amsterdammer werd hij in 2001, stadsdeelvoorzitter van Bos en Lommer. en werd wethouder in Zaanstad. In 2011, besloot hij terug te keren naar zijn oude passie, geschiedenis.
Sinds 9 jaar houdt hij lezingen, onderzoekt hij, geeft les, leidt rond en begeleidt hij reizen naar onder meer het Midden-Oosten, Rusland en Centraal-Azie. Hans Luiten is een bevlogen geschiedenisdocent en reisleider. Samen met Sven de Graaf schreef hij eerder “Begrijp jij het Midden-Oosten nog?” (uitg. AUP) In “Begrijp jij Centraal-Europa nog?” combineert hij de geschiedenis en zijn eigen reiservaringen tot boeiende verhalen die niet alleen de bekende maar ook de ongrijpbare facetten tonen van het veelbewogen Centraal-Europa.
Hans Luiten Begrijp jij Centraal-Europa nog? Op reis door heden en verleden 360 bladz. uitg. ambo/anthos ISBN 9789026352812