Béla Bartóks 3 geniale pianoconcerti waren centraal in zijn biografie en zijn muzikaal oeuvre. Maar, hoewel eertijds goed vertegenwoordigd op de fonoplaat, worden deze concerti vandaag nog zelden of nooit uitgevoerd. Ontdek op deze cd het opwindend debuut van muzikale intelligentie, kennis en inzicht, een aangeboren ritmegevoel en vooral een meesterlijke techniek, in geniale, grensverleggende dialogen tussen een piano en een orkest. Grandioos!
Bijna drie jaar lang had Béla Bartók (foto) weinig gecomponeerd. Hij doorbrak die stilte met enkele pianowerken, waaronder een (eerste) pianoconcerto. Het Pianoconcert nr. 1, gecomponeerd in 1926, werd op het vijfde Internationaal Festival van de Internationale Vereniging voor Hedendaagse Muziek in Frankfurt in juli 1927, in première gespeeld met Bartók als solist en…Wilhelm Furtwängler als dirigent! De belangrijke, geplande Amerikaanse première in 1927, in Carnegie Hall door de legendarische New York Philharmonic tijdens een tournee van Bartók, werd door Willem Mengelberg afgezegd wegens onvoldoende repetities… Het concerto ging dan uiteindelijk in februari 1928, in dezelfde zaal in Amerikaanse première met Fritz Reiner als dirigent van het fenomenaal Cincinnati Symphony Orchestra met Bartók zelf als solist.
Het concerto ontstond na een toegenomen interesse van Bartók in barokmuziek, wat o.a. blijkt uit het gebruik van contrapunt, maar behield wel de hardheid en dissonantie, die kenmerkend waren voor de jonge Bartók. In dit concerto benaderde de componist de piano nl. (nog) martellato/percussief en zelfs het belang van de andere percussie-instrumenten werd door hem geïllustreerd met de opmerking: “Het slagwerk (inclusief de pauken) moet direct naast de piano worden geplaatst (achter de piano).” Deze uitzonderlijke aantekening is helaas, helaas in een aantal gedrukte partituren weggelaten, zodat het concerto vandaag niet volgens deze essentiële aanwijzing wordt uitgevoerd…Als het vandaag nog wordt uitgevoerd…!
Het Pianoconcerto nr. 2 in G, Sz. 95, BB 101, gecomponeerd tussen 1930 en 1931, staat naast het tweede van Prokofjev, bekend als één van de moeilijkste stukken uit het repertoire. Bartók wilde de muziek nog contrapuntischer, maar wilde tegelijk zijn muziek vereenvoudigen. Zijn gebruik van contrapunt zorgde weliswaar voor een uiterst gecompliceerde partituur. Dit aspect was reeds bijzonder lastig gebleken in het 1ste concerto, zo erg zelfs dat de New York Philharmonic, die de première zou hebben gespeeld, het niet op tijd onder de knie kon krijgen… De componist zelf beweerde in een artikel uit 1939, dit concerto te hebben gecomponeerd als een direct contrast met zijn 1ste concerto.
Het concerto ging pas in januari 1933, in Frankfurt in première. Het Frankfurt Radio Symfonie Orkest stond onder leiding van Hans Rosbaud met alweer Bartók zelf als solist. Het eerste optreden in Hongarije vond later datzelfde jaar plaats onder leiding van Otto Klemperer, terwijl Louis Kentner (1905-1987) (foto) op verzoek van Bartók, de pianopartij speelde. Bartók speelde het werk zelf tijdens een BBC Symphony Concert in Queen’s Hall in november 1933, met het BBC Symphony Orchestra onder leiding van Adrian Boult. Dit concert werd zelfs live op de radio uitgezonden. Hij speelde het opnieuw op de Proms in Londen onder leiding van Sir Henry Wood in januari 1936.
De eerste uitvoering in de Verenigde Staten vond plaats in maart 1939, in Chicago, met Storm Bull (1913-2007) (foto) als solist en het Chicago Symphony Orchestra onder leiding van Frederick Stock. De Franse première werd in 1945, gespeeld door de 21-jarige, Yvonne Loriod (1924-2010) (foto), later de tweede echtgenote van Olivier Messiaen (1908-1992), die het in slechts 8 dagen instudeerde…! Stel u voor!
Noch de ontgoocheling, die na zijn ballingschap in de Verenigde Staten begon, noch zijn afnemende gezondheid, hielden Bartók tegen om zijn opdracht voor een orkestconcert te volbrengen, en een schitterend 3de pianoconcerto te componeren, zijn laatste werk. Bedoeling was, de toekomst van zijn vrouw veilig te stellen. Béla Bartók componeerde zijn geniaal 3de pianoconcerto in 1945, tijdens de laatste maanden van zijn leven, als een verrassingsverjaardagscadeau voor zijn (tweede) vrouw, Ditta Pásztory-Bartók.
Haar 42ste verjaardag was op 31 oktober 1945. Het was één van de werken die Bartók componeerde na zijn vertrek uit Hongarije na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog. Bartók’s migratie van Europa naar Amerika ging zijn muziek vooraf. Gebrek aan lokale belangstelling, gecombineerd met Bartók’s uitgebreide strijd tegen leukemie en een algemeen gevoel van ongemak in de Amerikaanse atmosfeer, hebben Bartók er niet van weerhouden om in zijn vroege jaren in Amerika veel te componeren. Gelukkig kreeg de componist de opdracht om zijn Concerto voor orkest te creëren, dat buitengewoon goed werd ontvangen en de financiële problemen van de componist verminderde.
Bartók overleed op 26 september 1945. Het Concerto voor orkest was nog niet af. De taak van het voltooien van de orkestratie van de laatste 17 maten, op basis van de aantekeningen van Bartók, werd uiteindelijk uitgevoerd door zijn vriend, Tibor Serly (1901-1978) (foto). Het 3de pianoconcerto werd later gepubliceerd in een uitgave van Serly en Erwin Stein, een redacteur voor Boosey & Hawkes. Het meesterwerk werd ging in première gespeeld in Philadelphia in februari 1946 o.l.v. Eugene Ormandy met György Sándor (1912-2005) (foto) als solist. Het werk is sindsdien aangepast voor twee piano’s door Mátyás Seiber.
Tomáš Vrána (1994) speelt sinds zijn derde piano en op vijfjarige leeftijd ging hij naar de basisschool in Rožnov pod Radhoštěm onder leiding van prof. Libuše Pavelčáková. Na de basisschool ging hij naar het Janáček Conservatorium en het Gymnasium in Ostrava bij prof. Monika Tugendliebová. Momenteel studeert hij bij prof. Ivan Klánský aan de Academie voor Podiumkunsten in Praag.
Tot zijn grootste pianoprestaties behoren een vijfvoudige overwinning in de Praagse Junior Note-competitie met een absolute overwinning. Een tweevoudig winnaar van de Virtuosi per Musica di Pianoforte-competitie in Ústí nad Labem, een absolute winnaar van de Pro Bohemia-competitie in Ostrava, een winnaar van de Wolfgang Amadeus Mozart-competitie in Brno en een speciale prijs voor een Mozart-compositie. Hij heeft meerdere malen opgetreden in Slowakije, Oostenrijk, Polen en Frankrijk, won de Vítězslav Novák-competitie en trad op op de Tsjechoslowaakse Radio Ostrava – live-uitzending van de Moldau. In 2017 won hij het Internationale Fryderyk Chopin Concours in Mariënbad en in 2018 won hij de eerste prijs op het Internationale Bedřich Smetana Concours in Pilsen. In 2019 wist hij de halve finale van het Béla Bartók Wereldpianoconcours in Boedapest te bereiken, waar hij tot de zeventien beste behoorde. Tomáš Vrána’s repertoire bestaat uit barok, klassiek, romantisch en modern werk, met een focus op muziek uit de 20ste eeuw en hedendaagse muziek. In zijn vrije tijd wijdt hij zich aan literatuur, kunstonderwijs en cinematografie. In de nationale wedstrijd voor jonge schrijvers won hij de hoofdprijs van de schrijver Stanislav Rudolf in de categorie Proza.
De dirigent Gábor Káli sudeerde piano en directie aan de Franz Liszt Music Academy in Boedapest. Hij sloot zich aan bij het Dirigentenforum van de Deutsche Musikrat, waar hij masterclasses volgde bij Kurt Masur, Colin Metters en Sian Edwards. Hij nam ook deel aan cursussen bij Péter Eötvös, Bernhard Haitink, David Zinman en het Tonhalle-Orchester Zürich.
Béla Bartók Complete Piano Concertos Tomáš Vrána Janáček Philharmonic Ostrava Gábor Káli cd Supraphon SU 4360-2