Aan de hand van dagboeken, ooggetuigenverslagen en gesprekken met historici, politici, schrijvers en journalisten beschrijft Piet de Moor in “Berlijn” de grote breuken in de geschiedenis van de stad en vraagt hij zich vanuit zijn ervaring als bewoner van Berlijn af of de Duitse eenwording wel echt voltooid is of dat Oost en West opnieuw van elkaar vervreemden?
Nagenoeg de hele vorige eeuw was Berlijn het epicentrum van de wereldgeschiedenis. Net na de Eerste Wereldoorlog was de stad een metropool van wetenschap, cultuur en seksuele vrijheid. In de jaren dertig werd het de hoofdstad van het naziregime. En na de Tweede Wereldoorlog werd Berlijn in tweeën gesplitst door een muur en was daarmee decennialang hét symbool van de Koude Oorlog.
De oorspronkelijke uitgave verscheen in 2016 bij Uitgeverij Van Gennep. Nu keerde De Moor terug naar zijn onderwerp, gedreven door de overtuiging dat Berlijn, en bij uitbreiding Duitsland en Europa, zich opnieuw in een existentiële overgangsfase bevinden. In Berlijn is er tegenwoordig een groeiende en dringende erkenning dat de getuigenissen van de gewone burgers vanaf 1919 meer aandacht moeten krijgen. Dat de huisvrouwen, kantoorbedienden, fabrieksarbeiders en uitbundige tieners die deze jaren van angstaanjagende en voor sommigen aanvankelijk opwindende transformatie hebben meegemaakt, gehoord moeten worden.
In deze geheel herziene, geactualiseerde en uitgebreide editie krijgt de ondertitel van dit boek dan ook een nieuwe betekenis. “Dit boek gaat over de grote breuken en de open wonden in de recente geschiedenis van Berlijn”, schrijft de auteur: “Hitlers machtsovername, de jacht op de joden, de schaamte, de verbittering, de angsten en verwachtingen van de Berlijners in de nasleep van de nazinederlaag (‘geniet van de oorlog, de vrede wordt vreselijk’), de blokkades in de Koude Oorlog, de deling in West- en OostBerlijn, de antistalinistische volksopstand van 1953 in Oost-Berlijn, de bouwen de val van de Muur, de Ostpolitik van Willy Brandt. En natuurlijk gaat het ook over de Berlijnse en de Duitse eenwording, waarbij de vraag rijst of het – om een woordspel van de Oost-Duitse schrijver en dramaturg Thomas Brasch te gebruiken – niet eerder op een ‘Verkeinigung’ dan op een ‘Vereinigung’ is uitgedraaid.”
Gedurende de 20ste eeuw stond Berlijn in het centrum van een roerige wereld. Deze geschiedenis wordt vaak gezien als afzonderlijke handelingen, het lijden van de Eerste Wereldoorlog, de kosmopolitische stad van wetenschap, cultuur en seksuele vrijheid die Berlijn werd, steile economische ineenstortingen, de opkomst van de nazi’s, de vernietiging van de Tweede Wereldoorlog, de psychose van genocide, en een stad die in tweeën werd gescheurd door concurrerende ideologieën. Maar mensen leven hun leven niet in vaste tijden. Een tijdperk eindigt, maar de mensen gaan door – of proberen door te gaan – zoals ze eerder deden. Berlijn vertelt het verhaal van de stad, niet gezien door de ogen van de heersers, maar van degenen die er gewoon door de straten liepen.
Hoe zijn die ideologieën – fascisme en communisme – hier zo volledig tot “bloei” gekomen en hoe bleven hun gevolgen in heel Europa en het Westen voelbaar tot die buitengewone nacht in de herfst van 1989 toen de Muur – die laatste uitdrukking van totalitaire onderdrukking – eindelijk werd doorbroken? Je kan de 20ste eeuw niet begrijpen zonder Berlijn te begrijpen en je kan Berlijn niet begrijpen zonder de ervaringen van zijn mensen te begrijpen.
“Ik graaf er echter ook naar oudere tijden en ruimten met de klassieke middelen van krant, boek, beeld, gesprek en exploratie”, schrijft de Moor. “Ik bezoek plaatsen, straten, pleinen, landschappen en doe navraag bij getuigen. Ik neem de lezer mee naar Oost-Berlijn, ooit de hoofdstad van de geharnaste Oost-Duitse rompstaat ddr (Deutsche Demokratische Republik) en speur er naar de eertijdse cenakels van de macht. Weer in het heden loop ik met oude foto’s in de hand de Potsdamer Straße op en af, vergelijk vroeger en nu, de woorden van de geadopteerde Berlijner Alfred Döblin indachtig, die in zijn onvolprezen roman Berlin Alexanderplatz een personage aan het woord laat volgens wie het belangrijkste aan de mens zijn ogen en zijn voeten zijn. Ik onderzoek de mentale en fysieke conditie van de stad, meet haar temperatuur. Ik wil weten wat het voor individuen en groepen betekent de normaliteit te organiseren in omstandigheden die dat verlangen steeds weer dwarsbomen.” Noten, de bibliografie en het handig personenregister vervolledigen deze monumentale uitgave.
Piet de Moor schreef onder meer de essay- en reportageboeken De gelaarsde God (over Stalin, 2003) en Met Kafka in Berlijn (2024). In 2018 publiceerde hij de ook in het Duits vertaalde roman Gunzenhausen: Het parallelle leven van J.D. Salinger, door hemzelf verteld (2018). De oud-journalist en auteur schrijft al 50 jaar over Duitsland en woont al 15 jaar in Berlijn.
Piet de Moor Berlijn Leven in een gespleten stad 573 bladz. uitg. Pelckmans ISBN 978-94-6234-738-0