Arthur Schopenhauer (1788-1860) was voorbestemd om zijn vader op te volgen als scheepshandelaar, maar na diens zelfdoding koos hij voor de filosofie. Zijn ideeën en stijl uiteindelijk grote denkers en kunstenaars beïnvloeden. David Bather Woods schreef een schitterende biografie van één van de invloedrijkste westerse filosofen. Doorgaans wordt Schopenhauer omschreven als extreem pessimistisch. Hij stelde nl. het doel van het bestaan ter discussie in een wereld waarin lijden onvermijdelijk is en geluk vaak kort duurt. In deze meeslepende biografie evalueert David Bather Woods Schopenhauers pessimisme en hoe hij zo naar het leven was gaan kijken met de werkelijke omstandigheden uit die tijd. Bather Woods toont daarmee aan dat de filosoof vandaag relevanter is dan ooit.

Toegegeven, Schopenhauer ontwikkelde een atheïstisch metafysisch en ethisch systeem als een voorbeeldige manifestatie van filosofisch pessimisme, waarbij de post kantiaanse filosofieën van het Duits idealisme werden verworpen. Schopenhauer was nl. een van de eerste denkers in de westerse filosofie die belangrijke leerstellingen van de oosterse filosofie deelde en bevestigde (bijv. Ascese, de wereld-als-uiterlijk), nadat hij aanvankelijk tot vergelijkbare conclusies was gekomen als resultaat van zijn eigen filosofisch werk. “Ons geluk”, zegt Schopenhauer, “is afhankelijk van wie je bent, wat je hebt, wat je voorstelt. Maar bezit en aanzien zijn onzeker. De zekerste pijler is onze persoonlijkheid, want die kan ons niet worden afgenomen. En die persoonlijkheid kunnen we ontwikkelen”.

Geboren in de Vrije Stad Danzig in een familie van scheepvaarthandelaren, was hij voorbestemd voor een leven van import en export, tot zijn vader stierf door vermoedelijke zelfmoord. Na lang wikken en wegen investeerde de jonge Schopenhauer zijn erfenis in zichzelf en zijn filosofische roeping. Maar de lange weg naar erkenning was moeilijk, aangezien Schopenhauer zijn hele leven, behalve de laatste tien jaar, in totale onbekendheid doorbracht. Toch beïnvloedden zijn ideeën en stijl grote denkers.

Arthur Schopenhauer hield zich de helft van zijn leven bezig met praktische filosofie. Al in zijn tijd in Berlijn rond 1822, verzamelde hij stelregels, uitspraken, wijsheid en citaten, die hij interpreteerde en becommentarieerde in kleine verhandelingen, zij het zonder ze te publiceren. Het uitgebreid vijfde boek van Aforismen over Wijsheid gaat trouwens terug op een manuscript uit 1827-1828. De invloed van de jezuïet Baltasar Gracián (1601-1658) (foto) lijkt bijzonder sterk te zijn geweest. Schopenhauer had Spaans geleerd sinds 1825, en de Spaanse predikant was een van zijn favoriete auteurs. In zijn werk “Handorakel und Kunst der Weltklugheit” ontmoette Schopenhauer het eigen pessimisme en een praktische levensbeschouwing en levenswijsheid die overeenkwamen met het zijne. Hij vertaalde het werk in 1832 en gebruikte het intensief als inspiratie voor zijn verzameling aforismen.

Schopenhauer nam de term eudemonologie, de “leer van het gelukkig leven”, over uit de Griekse filosofie. Hoewel hij zijn pessimistische kijk op het leven niet achter zich liet, moedigde hij je aan om het beste van de slechte wereld te maken. Voor hem leidde de weg naar geluk door een aristocratisch individualisme: de anderen zijn dwazen, dus het kan me niet schelen wat ze zeggen. Het is beter om op uw eigen oordeel te vertrouwen en te doen wat u gelukkig maakt. Bijna zijn hele leven verzamelde Schopenhauer wijsheid uit de werken van de oude klassiekers en de Franse en Spaanse moralisten.

Schopenhauer bleef trouw aan zijn pessimistische houding: “Het leven is een bedrijf dat de kosten niet dekt”, klonk het al in “Die Welt als Wille und vorstellung”. Het is een toestand die voortdurend oscilleert tussen pijn en verveling. Schopenhauer werkt dit idee opnieuw uit in de aforismen. De aforismen absorberen de wijsheid van de Indiase filosofie, de oude klassieke auteurs Epicurus, Epictetus, Marcus Aurelius en de morele leer van Franse en Spaanse auteurs om een ‘troost van de filosofie’ te destilleren (zoals de laatantieke filosoof, Boethius) die zichzelf in het dagelijks leven heeft bewezen. Schopenhauer definieerde geluk als de afwezigheid van pijn, d.w.z. als iets negatiefs in de zin van niet-bestaand. We nemen een gezond lichaam als vanzelfsprekend aan, we merken niets als alles werkt. Pijn daarentegen heeft in die zin een positief, letterlijk opmerkelijk karakter. Sinds enkele decennia wordt geluksonderzoek ook empirisch uitgevoerd, als wetenschappelijk onderzoeksgebied. Het is interessant om te zien dat ze vaak tot dezelfde resultaten komt als de onwetenschappelijke beweringen van Schopenhauer.

Schopenhauer stelde de zin van het bestaan ter discussie in een wereld waar pijn en lijden onontkoombaar zijn en geluk maar al te kort. In deze boeiende filosofische biografie herwaardeert David Bather Woods Schopenhauers pessimisme in de context van zijn levenservaringen. Hij onthult de niet aflatende fascinatie van de filosoof voor de wereld en pleit voor zijn hedendaagse relevantie. Bather Woods verweeft Schopenhauers ideeën met het verhaal van zijn ontstaan, inclusief onderwerpen als liefde, eenzaamheid, moraliteit, politiek, gender, seksualiteit, dood, zelfmoord, roem en waanzin. Daarmee beantwoordt dit boek enkele van de meest uitdagende levensvragen over hoe om te gaan met pijn en verlies, en hoe te leven met onszelf en elkaar. Ondanks zijn pessimistische kijk op het menselijk bestaan, gaf Schopenhauer het leven niet op. In plaats daarvan erkende hij dat de vraag hoe te leven, steeds urgenter werd, en hij werkte aan een antwoord. “Arthur Schopenhauer The Life and Thought of Philosophy’s Greatest Pessimist” werd vertaald door Fred Reurs. Zeker lezen!

David Bather Woods doceert filosofie aan de Universiteit van Warwick, is gespecialiseerd in het werk van Arthur Schopenhauer en co-editor van The Schopenhauerian Mind.

David Bather Woods Arthur Schopenhauer Het leven en denken van de grootste pessimist in de filosofie 304 bladz. uitg. Spectrum ISBN 9789000389117