Sparta, legendarische krijgers, ijzeren discipline en een reputatie die wijdverbreid tot ver in de eenentwintigste eeuw voortleeft, waaronder in dit geprezen boek van historicus Andrew Bayliss. De Spartanen worden nl. al eeuwenlang gemythologiseerd en gelden als het toonbeeld van hardheid, rechtvaardigheid en mannelijkheid. Maar, wie waren de Spartanen nu werkelijk, hoe zat hun samenleving in elkaar, en wat dreef de opkomst en de dramatische val van deze grootmacht?

Het beeld van Sparta en de Spartanen staat onuitwisbaar in het collectief geheugen gegrift: gespierde soldaten met lang haar en rode mantels, die glanzende bronzen schilden dragen met de Griekse letter lambda. ‘Dit is Sparta!’, brult Leonidas in de film, “The 300 Spartans”, wanneer hij besluit zijn 300 krijgers de dood in te leiden bij Thermopylae. Leonidas I was nl. van 490 of 489 tot 480 v.Chr. koning van Sparta. In de Griekse geschiedenis behaalde hij een legendarische heldenstatus nadat hij met 300 Spartaanse keursoldaten in de slag bij Thermopylae, vocht tegen het groot invasieleger van de Perzische koning Xerxes I, (de Tweede Perzische Oorlog).

Ook Alcibiades liep tijdens de Peloponnesische Oorlog over naar Sparta en vervolgens naar de Perzen. Want, geconfronteerd met een beschuldiging van goddeloosheid, vluchtte Alcibiades naar de vijand, Sparta. Daar ruilde hij militaire inlichtingen in voor veiligheid tot hij, verdacht van het verleiden van een Spartaanse koningin, opnieuw moest vluchten, dit keer naar de langdurige vijanden van Griekenland, de Perzen. Alcibiades werd in 415 v.Chr. uit Athene verbannen en verkocht onmiddellijk zijn diensten aan Sparta (waar hij de vrouw van de koning verleidde) voor hij beide kanten bedroog en zich een weg baande naar het hof van een Perzische satraap. En, in 410 v.Chr., kort na zijn controversiële herplaatsing als admiraal van de Atheense marine (op basis van een valse belofte van Perzische steun), vernietigde hij de hele Spartaanse vloot in de Slag bij Cyzicus…

De mythen rond Sparta zijn zo oud als de stad zelf. Zelfs in de oudheid was Sparta een unieke samenleving, een raadsel. De Spartanen die voor hun vrijheid tegen de Perzen vochten, noemden zichzelf ‘gelijken’ maar hun gelijkheid was gebaseerd op de meedogenloze uitbuiting van de inheemse bevolking, de heloten. De vaak bizarre regels en gebruiken van de Spartanen kunnen ons vandaag de dag evenzeer choqueren als fascineren. Atheense schrijvers waren in gelijke mate gefascineerd en geschokt door een samenleving waar zwakke of gehandicapte baby’s naar verluidt zorgvuldig werden onderzocht door overheidsfunctionarissen voordat ze van een klif werden gegooid.

Zelfs vandaag de dag hebben hun gruwelijke verhalen ons beeld van Sparta gevormd, een samenleving waarin lafaards gedwongen werden de helft van hun baard af te scheren, zich anders te kleden dan hun leeftijdsgenoten en uiteindelijk zozeer werden gemeden dat zelfmoord een aantrekkelijkere optie leek. Even afschuwelijk voor ons is de brute krypteia, een Spartaanse overgangsrite waarbij tieners gewapend met een mes het platteland op werden gestuurd met de opdracht de grootste en gevaarlijkste heloten te elimineren. Maar de waarheid achter deze verhalen over de exotische ander is moeilijk te achterhalen, verloren in de legendes van Sparta die zelfs door latere Spartanen in stand werden gehouden. Zij exploiteerden een bloeiende toeristenindustrie die de beruchte wreedheid van hun voorouders overdreef.

Zoals Andrew Bayliss in zijn boek onderzoekt, was er ook veel te bewonderen aan het oude Sparta, zoals het door de staat geleid onderwijssysteem dat zelfs meisjes onderwijs bood, of het feit dat Sparta in de premoderne wereld vrijwel ongeëvenaard was in het toestaan van een duidelijke stem aan vrouwen, met maar liefst veertig uitspraken van Spartaanse vrouwen die in onze bronnen bewaard zijn gebleven. Dit boek onthult het beste en het slechtste van de Spartanen en scheidt mythe van werkelijkheid. “Sparta” werd vertaald door Ruud van de Plassche. Warm aanbevolen!

Andrew J. Bayliss is universitair hoofddocent Griekse geschiedenis aan het Institute of Archaeology and Antiquity van de Universiteit van Birmingham. Bayliss studeerde oude geschiedenis aan Macquarie University in Australië en promoveerde daar. Hij heeft lesgegeven en gestudeerd in Australië, Griekenland (British School) en het Verenigd Koninkrijk (Department of Classics aan de Universiteit van Nottingham). Hij heeft uitgebreid gepubliceerd over Sparta en het oude Griekenland.

Andrew J. Bayliss Sparta, Opkomst en ondergang van een antieke grootmacht 364 bladz. uitg. Omniboek ISBN  9789401920513