“Pärt & Vasks” door Iveta Apkalna (orgel) op het label Berlin Classics. Subliem! | Stretto – Magazine voor kunst, geschiedenis, filosofie, literatuur en muziek.

“Arvo Pärt (*1935) en Pēteris Vasks (*1946) zijn zielsverwanten” zegt de Letse organiste Iveta Apkalna. Ze onderhoudt al meer dan twintig jaar een nauwe band met beide componisten en kent Pēteris Vasks zelfs persoonlijk. Ze heeft Pēteris Vasks’ “Te Deum” en “Viatore”, evenals Arvo Pärts “Pari intervallo”, “Spiegel im Spiegel”, “Annum per annum” en “Trivium” opgenomen op het orgel van de concertzaal in de Letse kustplaats Ventspils (Duits: Windau).

Elk van haar opnames voor Berlin Classics vertelt het verhaal van een artistieke reis, elk duikt in nieuwe klankwerelden. Maar dit nieuw album is bijzonder persoonlijk: het is nl. een ontmoeting met de verwante geesten van haar muziek en de geschiedenis van haar thuisland. Wanneer Iveta Apkalna spreekt over de muziek van Pēteris Vasks, voel je meteen dat twee verwante zielen elkaar hebben ontmoet. “Pēteris Vasks is Letland, en Letland is Pēteris Vasks,” zegt ze, waarmee ze de essentie treffend samenvat – en zo een persoonlijke en artistieke band creëert die verder gaat dan louter collegiale waardering. De wereldberoemde Letse organiste en de grote componist zijn vrienden, verbonden door een diep wederzijds respect. Haar muziek ontstond altijd uit gedeelde ervaringen, uit verschillende facetten van hetzelfde verlangen: naar vrijheid, naar waarheid, naar een verbinding met hun erfgoed.

Baltisch patriottisme loopt als een warme draad door dit album, maar is subtiel aanwezig. Als tiener maakte Iveta Apkalna de Zingende Revolutie van dichtbij mee – ze was erbij toen honderdduizenden Letten voor hun onafhankelijkheid vochten door samen verboden volksliederen te zingen. Deze momenten blijven haar leven vormgeven en resoneren in Vasks’ muziek. Vooral in “Te Deum”, dat oorspronkelijk een diepgevoeld dankgebed was voor de herwonnen nationale vrijheid, put Vasks muzikale kracht uit oude Letse volksmelodieën. Apkalna legt uit: “Als ik dit stuk speel, zie ik duizenden mensen zingen op een zangfestival – bij elke noot komen hun stemmen tot leven.”

Even belangrijk voor Apkalna’s carrière was “Viatore”, Vasks’ meditatieve werk over de reis van een zwerver. Het was het eerste stuk dat de organiste ooit voor een cd opnam – live en volledig ongepland: “Ik wilde gewoon een concert geven” herinnert ze zich, “maar toen stond er een producer voor mijn deur… “Zo werd een ontmoeting het begin van een artistiek project, vol ‘hartkloppingen en absolute moed’. Meer dan twintig jaar later is de band met dit stuk nog steeds voelbaar. Nu, na een lange reis samen, klinkt haar interpretatie volwassener: “Toen wilde ik alles sneller, verder, groter. Nu vertrouw ik op stilte – minder noten, maar met meer betekenis.”

Ze heeft ook een bijzondere band met Arvo Pärt, die eigenlijk geen Let is: “Hij en Peteris – het zijn zielsverwanten,” zegt Apkalna vol overtuiging. Beiden putten hun spiritualiteit uit de natuur en zoeken het essentiële in eenvoud. Voor Apkalna symboliseren Pärts werken op dit album een innerlijke transformatie: “Ik zoek naar meer diepgang en stilte. Arvo’s muziek is als een spiegel voor me, het beantwoordt mijn vragen.” Het beroemd “Spiegel im Spiegel” (Spiegel in de Spiegel) is bijzonder boeiend door zijn bijna meditatieve transparantie – gedragen door Johann Battista Mazza’s orgelarrangement ontvouwt zich een schijnbaar eindeloos klanklandschap, waarvan de helderheid en rust zowel een gevoel van antwoord als een toevluchtsoord bieden.

Pärts orgelstukken, zoals “Pari intervallo” en “Trivium”, volgen zijn zelfontwikkelde “tintinnabuli”-stijl – reductie is hier de sleutel. “Vroeger vond ik ‘Trivium’ altijd te langzaam, maar nu geniet ik van de langere duur – het past bij mijn leven.” Iveta Apkalna koos bewust niet voor een sacrale ruimte voor deze opname, maar voor de concertzaal “Latvija” in Ventsbourg, Letland: “De helderheid die ik daar ervaar, laat elke noot voor zichzelf spreken. De nagalm zit niet in de ruimte, maar in mij.” In deze setting wil Apkalna niet alleen virtuositeit tonen, maar ook de essentie van muziek onthullen: de kracht ervan om verhalen te vertellen, ervaringen te belichten en mensen met elkaar te verbinden via hun innerlijke wereld. Met dit album biedt Iveta Apkalna ons ruimte voor gebed, stilte, herinneringen – en een innerlijke resonantie die lang na de laatste noot blijft voortklinken.