Iedereen wil goed doen. Maar wat betekent dat eigenlijk? En wanneer ben je echt verantwoordelijk voor je daden? Zulke vragen vormden het vertrekpunt van de ethiek van Thomas van Aquino (1225-1274), één van de grootste denkers uit de christelijke traditie. Als filosoof en theoloog onderzocht hij o.a. de rol van het verstand en de wil in ons streven naar het goede.

De scholastiek of thomistische filosofie, in de middeleeuwen, de studie van de zeven vrije kunsten of artes liberales, vond haar belangrijkste monument in de indrukwekkende summa’s van de 13e-eeuwse, Dominicaanse filosoof en theoloog, Thomas van Aquino. Hij werd in 1323 met de titel doctor angelicus  (de engelachtige leraar) heilig verklaard, werd in 1568 tot kerkleraar uitgeroepen, en 1879 riep paus Leo XIII het thomisme zelfs uit tot de officiële filosofie van de katholieke Kerk!

Thomas van Aquino werd rond 1225 geboren in Roccasecca, nabij Napels. Hij trad jong in bij de dominicanen en studeerde theologie in Napels, Keulen en Parijs bij Albertus Magnus. Als dominicaan gaf hij mede vorm aan de intellectuele roeping van zijn orde: het zoeken naar waarheid door studie en prediking. Al vroeg toonde hij een uitzonderlijk vermogen om de filosofie van Aristoteles te verbinden met het christelijk denken. Vanaf 1256, doceerde hij aan de Universiteit van Parijs en later in Italië. Zijn werk werd al tijdens zijn leven erkend als maatgevend voor de scholastiek.

Voor Thomas van Aquino vormden geloof en rede geen tegengestelden, maar twee wegen naar één waarheid. Zijn hoofdwerk, de Summa Theologiae, was niet alleen een leerboek maar ook een leerweg, een zorgvuldig opgebouwde en gestructureerde verkenning van de weg van God naar de mens en van de mens naar God. Een vroeg en richtinggevend werk was “De ente et essentia” (Over het zijnde en het wezen), waarin hij de verhouding tussen wezen en bestaan onderzocht. Daarmee legde hij de grondslag voor zijn metafysica, nl.  alles wat bestaat, deelt in het zijn dat van God uitgaat. Deze visie bleef eeuwenlang richtinggevend voor het westers denken over werkelijkheid en schepping. Zijn methode van vragen, tegenwerpingen en antwoorden maakte zijn denken helder en toetsbaar, een oefening in redelijkheid en geloof die tot op heden overtuigt.

Thomas van Aquino’s denken was het hoogtepunt van de scholastiek, maar stond in een levende traditie met voorgangers als Anselmus van Canterbury en Augustinus, en tijdgenoten als Bonaventura. Waar Anselmus de rede zag als steun voor het geloof, bouwde Thomas daarop voort met een systematische analyse van werkelijkheid en moreel handelen. Zijn werk beïnvloedde eeuwenlang het westerse denken over waarheid, doel en deugd, en bleef en blijft vruchtbaar binnen de hedendaagse ethiek en theologie. Zijn geschriften behoren tot de hoogtepunten van de middeleeuwse en christelijke filosofie. Ze tonen hoe denken en geloven elkaar kunnen verhelderen en hoe de rede, geleid door de liefde tot waarheid, tot inzicht komt in het goede. Zijn vragen naar goedheid, geluk en waarheid raakten aan de kern van het menselijk bestaan en maken zijn geniaal werk nog altijd tot een bron van inzicht en inspiratie. Wie Thomas leest, ontmoet een denker die het verstand scherpt en de ziel richt, een gids in de voortdurende zoektocht naar waarheid en vooral, goedheid.

In zijn 3-delige “Summa Theologiae”, een rationele onderbouwing van de christelijke theologische stellingen in navolging van Aristoteles en Augustinus, beredeneerd volgens een methodiek en beroemd door de vijf argumenten die het gaf voor het bestaan van God, probeerde Thomas van Aquino alle verworvenheden van de mensheid ten dienste te stellen van de theologie, in de zin van bezinning over de openbaring. Dankzij Thomas werd de scholastiek de basis voor het zo belangrijk, empirisch denken en de kritische wetenschapsbeoefening van latere eeuwen en betekende de scholastiek o.a. onder invloed van Avicenna, al-Ghazali (Algazel) en Maimonides, een grote stap vooruit in de ontwikkeling van de Aristotelische logica en een poging tot het oplossen van de tweespalt tussen geloof en rede, tussen geloof en verstand.

Deel II van de Summa bv. bespreekt het doel van de mens, het doel van het leven, dat is geluk. De ethiek, die in dit deel wordt besproken (afkomstig van Aristoteles) somt op wat een mens moet doen om zijn beoogde bestemming te bereiken. Omdat geen mens in staat is om uit zichzelf een volmaakt leven te leiden (en zo God te bereiken) was het noodzakelijk dat een volmaakt mens de kloof tussen God en mens zou overbruggen. Daarom werd God een mens. De goddelijke eenvoud van zijn eeuwigheid (“God” staat nl. buiten de tijd, aangezien tijd een onderdeel is van zijn schepping), zijn kennis, zijn manier van werken met de engelen, en zijn macht, zouden voortaan aangetoond en bewezen worden door het gebruik van de menselijke rede of het menselijk verstand.

In dit tweede deel van zijn ‘Summa Theologiae’, het uitgewerkt vervolg op zijn “Summa contra Gentiles”, wijdde Thomas bv. ook een omvangrijk en systematisch traktaat aan het menselijk handelen. Hij beschreef stap voor stap wat het betekent te willen, te kiezen, te beraden en te handelen, en analyseerde in detail de innerlijke structuur van handelingen én hun morele kwaliteit, intentie, middel, daad, omstandigheid, gevolg. Zo ontvouwde zich een immens filosofisch en theologisch meesterwerk over vrijheid, verantwoordelijkheid en morele orde. Daaraan voorafgaand behandelde hij de gelukzaligheid, het doel waarnaar al het menselijk handelen uiteindelijk is gericht. In Wat maakt gelukkig? beschouwde Thomas wat geluk is, wat ervoor nodig is en of de mens het werkelijk kan bereiken. Zo vormde de ethiek binnen zijn Summa een samenhangende zoektocht naar het ware goed dat de mens tot voltooiing brengt.Thomas van Aquino “Doen wat goed is” werd vertaald en toegelicht door Niko Schonebaum. Hij doceerde klassieke talen in het middelbaar onderwijs, was gastdocent filosofie en retorica aan de Erasmus Universiteit en Universiteit Leiden. Tegenwoordig is hij docent literatuur en filosofie bij Stichting Landmerk en oprichter en docent bij Ludens Quaerens.

Thomas van Aquino Doen wat goed is 291 bladz. uitg. Damon ISBN 9789463403733