In Haydns groots oratorium, “Die Schöpfung”, werden de teksten uit Genesis, de Psalmen en het epos, “Paradise Lost”, uit 1667, van John Milton (1608-1674), grotendeels uit het Engels in het Duits vertaald door Baron van Swieten (1733-1803) (foto). Hoewel het werk doorgaans met de Duitse titel wordt aangegeven, zijn er sinds 1800 tweetalige edities verschenen en wordt het werk zowel in het Engels, “The Creation”, als in het Duits uitgevoerd. Gottfried van Swieten (foto) schreef de libretti van de twee grote oratoria van Haydn, “Die Schöpfung” en “Die Jahreszeiten”, herzag de oorspronkelijke verzen van Haydns “Die sieben letzten Worte unseres Erlösers am Kreuze”, en hij zette zich in voor de muziek van Carl Philip Emanuel Bach.

Haydn beeldde Miltons christelijk verhaal van de zondeval van de mens, de verleiding van Adam en Eva door de gevallen engel Satan, en hun verdrijving uit de Hof van Eden, uit in fysicotheologische toonschilderingen. Net als Haydn, was Miltons doel, de wegen van God te rechtvaardigen tegenover de mensen en opheldering te verschaffen over het conflict tussen de eeuwige vooruitziende blik van God en de vrije wil. Hoewel het epos in de eerste plaats gaat over de val van de mens, werkt het personage van Satan als een antiheld en als een drijvende kracht in de plot, vergelijkbaar met Joost van den Vondels “Lucifer” (1654).

Nadat hij in “Paradise Lost” de dramatische val van de mens beschreef, keerde John Milton in Het paradijs herwonnen (Paradise Regained) terug met een verrassend sobere, maar indringende vertelling over herstel en overwinning. In deze spirituele tegenhanger stond de verleiding van Jezus in de woestijn centraal: een confrontatie tussen de Zoon van God en Satan waarin niet spektakel, maar innerlijke kracht, stilte en zelfbeheersing zegevieren.

“Geeft God de mens een tweede kans nadat hij van de appel at? Kan hij ooit het paradijs terugvinden? Of is zijn zondeval eeuwig? Is er een kans om de fout van Adam te herstellen en te overwinnen waar de mensheid eerder faalde? In Het paradijs herwonnen (‘Paradise Regained’) schreef John Milton een verhaal over de strijd tegen verleiding, waarin standvastigheid sterker bleek dan macht, rijkdom of passie. Milton week af van epische grandeur en koos voor een ingetogen stijl, die des te krachtiger was in haar eenvoud. Het paradijs herwonnen was een bezinning op ware macht, vrijheid en gehoorzaamheid – thema’s die in elke tijd weer urgent blijken. Deze vertaling opent de deur naar een theologisch en literair meesterwerk dat ten onrechte lang onderbelicht bleef.

John Milton, Het paradijs herwonnen Vertaald, ingeleid en toegelicht door Ruben Fransoo 165 bladz. uitg. Damon ISBN 9789463404068