“Hildegard von Bingen – Vox Æternitatis” door Schola Romana Ensemble o.l.v. Stefano Sabene, op het label Brilliant Classics.

De muziek op deze cd heeft een unieke oorsprong. Hildegard von Bingen (1098-1179), een mystica, theologe en Duitse componiste, beweert deze melodieën te hebben gehoord tijdens bovennatuurlijke ervaringen. Terwijl andere zieners het contact met de werkelijkheid verliezen en in extase raken, ervaart Hildegard haar visioenen terwijl ze volledig alert blijft. Later geeft ze haar ervaringen, zoals ze die heeft gezien en gehoord, weer in beelden, geschriften en muziek. De titel van deze cd, Vox Aeternitatis, verwijst naar de goddelijke stem die de mystica opdraagt haar openbaringen op te schrijven.

Hildegard von Bingen (1098-1179), was een van de grote vrouwelijke figuren van de Middeleeuwen: kloosterstichter, mystica, heilige, maar ook dichteres, componiste en universeel geleerde. Haar kennis, geschriften en vooral haar composities hebben in onze moderne tijd opnieuw op grote belangstelling kunnen rekenen. Hildegard von Bingen, “de Sibille van de Rijn”, was een Duitse benedictijnse abdis en eerste vertegenwoordigster van de Duitse middeleeuwse mystiek. Als componiste schreef Hildegard het mysteriespel Ordo Virtutum, een gezongen drama voor vrouwenstemmen en één mannenstem (de duivel). Ze componeerde het drama voor de nonnen van haar Benedictijner klooster Rupertsberg in Bingen am Rhein. Daarnaast componeerde zij liturgische gezangen in het verlengde van de gregoriaanse traditie van het Rijnland op basis van haar visioenen, een kyrie, een Alleluia, antifonen, responsoria, hymnen en sequenties.

Van Hildegards liederen wordt een 12de -eeuws handschrift/codex bewaard in de Sint Pieters & Paulus abdij in Dendermonde. De muziek van Hildegard von Bingen is ons slechts in twee bronnen overgeleverd. Eén ervan is het manuscript dat de Duitse mystica onder de titel “Symfonieën van de harmonie van de hemelse revelatie”, naar de cisterciënzerabdij, van Villers liet sturen. Het handschrift belandde vervolgens in Gembloers en Affligem en wordt sedert de 19de eeuw bewaard in de abdij van Dendermonde. Ursula van Keulen (4de eeuw) was volgens de legende een koningsdochter die niet wilde trouwen voor ze een bedevaart naar Rome had gemaakt. Samen met 11.000 maagden die haar vergezelden werd ze volgens de legende in de buurt van Keulen vermoord.

De composities op deze cd zijn afkomstig uit de Symphonia harmoniae caelestium revelationum, Hildegards belangrijkste muzikale werk. De titel weerspiegelt de hemelse oorsprong van deze stukken, die zevenenzeventig onderdelen bevatten, zoals psalmen, hymnen, sequenties en antifonen. Voor deze uitvoering kozen de artiesten ervoor om muziekinstrumenten te gebruiken die verbonden zijn met de omgeving van het middeleeuwse kloosterleven, zoals de psalterium, symphonia, cimbalen, vielle, percussie, fluit en monochord. Slechts twee stemmen zijn te horen: een vrouwelijke, idealiter een representatie van Hildegard zelf, en een mannelijke, de monnik Volmar, haar secretaris, die verantwoordelijk was voor het transcriberen van de inhoud van de visioenen.

Hildegards melodieën overstijgen soms de compositieconventies van die tijd, met name wat betreft vocaal bereik en de uitbreiding van melisma’s – elementen die soms tot het uiterste van de uitvoerbaarheid worden gedreven. Haar stijl is opmerkelijk persoonlijk en onmiskenbaar, wat blijkt uit de modale zettingen die perfect aansluiten bij de teksten, en uit de zeer kenmerkende en terugkerende melodische formules die nauw verbonden zijn met het spirituele en expressieve karakter van de teksten.

Uitgevoerd met groot respect en toewijding door het Schola Romana Ensemble, opgericht in 2000 door fluitist en dirigent Stefano Sabene, een groep die gespecialiseerd is in zowel oude als hedendaagse muziek. Het ensemble presenteert multidisciplinaire muziekproducties die vaak in dialoog treden met diverse kunstvormen, zoals theater, dans, architectuur, beeldende kunst, literatuur en film. Hun toewijding aan musicologisch onderzoek en experimenten drijft het ensemble ertoe een uitgebreid repertoire te verkennen, variërend van de muziek van het oude Rome tot middeleeuws Europa. In deze context hebben ze zich met name gericht op de uitvoeringspraktijk van a cappella polyfonie, waarbij ze de zogenaamde ‘zuivere intonatie’ herontdekken.

Muzikaal leider Stefano Sabene legt uit: “Het is zeer waarschijnlijk dat instrumentale muziek de zang begeleidde om de melodieën te verrijken en de intonatie te ondersteunen. Om die reden hebben we ervoor gekozen om muziekinstrumenten te gebruiken die verbonden zijn met de omgeving van het middeleeuwse kloosterleven, zoals de psalterium, symphonia, cimbalen, vielle, percussie, fluit en monochord. Daarnaast hebben we instrumenten uit verschillende muzikale tradities in middeleeuws Europa opgenomen, aangezien de Benedictijnse gemeenschap wijdverspreid was over het hele continent.”

Het ensemble heeft honderden concerten gegeven in samenwerking met instellingen, universiteiten en festivals in Italië en daarbuiten. Zangers, dansers, acteurs en muzikanten zoals Claudine Ansermet, Furio Zanasi, Riccardo Pisani, Grazia Galante, Alfredo Rainò, Simona Marchini, Andrea Damiani, Diego Cantalupi, Riccardo Minasi, Christoph Timpe, Andrea De Carlo, Simone Vallerotonda en anderen hebben meegewerkt aan de producties van het ensemble. Hedendaagse muziek vormt een integraal onderdeel van de artistieke ontwikkeling van het ensemble. Het Schola Romana Ensemble voert werken uit van gerenommeerde componisten zoals Krzysztof Penderecki, Arvo Pärt en Sylvano Bussotti. Daarnaast hebben verschillende componisten a capella-werken aan het ensemble opgedragen, waaronder René Clemencic met “Stabat Mater”, Luigi Esposito met “Sopra la notte” op basis van teksten van Michelangelo, en Hans-Jürgen Gerung met “Ecce tu pulcher es”.

Hildegard von Bingen Vox Æternitatis Schola Romana Ensemble Brilliant Classics BRI97497