In deze magistrale cyclus versmolt Bach theologische traditie met inventief muzikaal vakmanschap. Of het nu ging om het herwerken van feestelijke koren, het uitbreiden van expressieve aria’s of het integreren van oudere toonzettingen met nieuw bedachte klankkleuren, hij verhief de transformatie van ouder materiaal tot een diepgaand creatief proces, resulterend in muziek die zowel vertrouwd als volledig vernieuwd aanvoelde. Door de vier missen samen te brengen in een uniforme artistieke visie, belicht de Kölner Akademie hun gedeelde structurele kenmerken, levendige instrumentatie en emotionele reikwijdte. Niet te missen!

De Kölner Akademie presenteert, onder artistieke leiding van Michael Alexander Willens,  Bachs Lutherse Missen BWV 233-236, een monumentale verkenning van zijn vier Kyrie-Gloria Missen. Deze werken, gecomponeerd in de jaren 1730, tijdens een periode van diepgaande artistieke ontwikkeling, tonen Bach op zijn meest vindingrijke wijze. De Missen, grotendeels afkomstig uit zijn beste cantatemuziek, tonen zijn ongeëvenaarde vermogen om eerder materiaal te transformeren door middel van verfijnd contrapunt, verrijkte orkestratie en een diepe gevoeligheid voor het Latijns Ordinarium. Deze zogenaamde “Lutherse Missen”, die lange tijd overschaduwd werden door de Mis in b-mineur, komen hier naar voren als briljante creaties, elk vormgegeven met architectonische helderheid: zes delen, perfect in balans tussen koorpracht en intieme aria’s.

Geschandaliseerd door de misbruiken van de katholieke kerk, publiceerde de Augustijnse monnik Maarten Luther op 31 oktober 1517 zijn vijfennegentig stellingen op de deur van de Allerheiligenkerk in Wittenberg. Het document veroordeelde de verkoop van aflaten, bepleitte radicale hervormingen en zette zijn doctrine van rechtvaardiging door alleen het geloof uiteen. Luther markeerde door zijn dispuut met de keizer en de paus de overgang van de middeleeuwen naar de moderne tijd. Twee eeuwen later was het Johann Sebastian Bach die de muziek bepaalde op een tot dan toe ongeëvenaard niveau. Bach werd daarbij in denken en componeren ingrijpend door Luther beïnvloed. Waar Luther sinds 1517 stilaan het wereldtoneel veranderde door de oprichting een totaal nieuwe kerk, een in het Duits vertaalde bijbel en een zangboek, kreeg dit alles tweehonderd jaar later in de handen van J.S. Bach, een geniale muzikale invulling.

Bachs 4 Lutherse Missen (BWV 233-236) waren toonzettingen van het Kyrie en het Gloria van de Latijnse Mis. Naast deze vier missen behoorden tot zijn Lutheraanse Missen ook enkele losse misdelen, nl. vier keer het Sanctus, een Kyrie en een Christe eleison. Tot hetzelfde soort missen behoorde oorspronkelijk ook het Kyrie en Gloria van een mis, gecomponeerd in 1733, die Bach later uitbreidde tot de magistrale Hohe Messe of h-moll Messe. 

In Bachs tijd had de Reformatie de traditionele vorm van de kerkdienst fundamenteel veranderd. In de Duitse kerken werd het Latijn vervangen door de eigen taal. Maar, in beperkte mate bleef een deel van de Latijnse mistekst in gebruik in de protestantse kerk, in het bijzonder het Kyrie en het Gloria. Deze twee ordinarium delen samen noemde men ‘Missa’. Tegenwoordig worden die composities om ze te onderscheiden van de volledige, vijfdelige missen, aangeduid als “Lutherse  Missen”. Bach componeerde vier keer de twee delen van het ordinarium met weinig tekst of woorden, reden waarom men spreekt van Missa brevis. Dit in tegenstelling tot de Missa brevis van de klassieke periode, bv. bij Mozart, waar brevis letterlijk betrekking had op de korte duur. Men noemt ze ook Lutherse Missen omdat de combinatie van enkel Kyrie en Gloria effectief gebruikt werd in de lutherse liturgie. Ze lijken trouwens voor liturgisch gebruik bedoeld, gezien hun duur overeenkomt met de gemiddelde duur van een cantate. Mogelijks werden ze gecomponeerd rond 1738-1739 voor graaf Franz Anton von Sporck of uitgevoerd door hem in zijn slot in Lysá in Bohemen.

Sinds het begin van de 16de eeuw vieren de Lutherse gemeenschappen jaarlijks op 31 oktober, het Feest van de Reformatie. In zijn rol als cantor van de St. Thomas kerk in Leipzig, componeerde Bach twee cantaten die voor die gelegenheid werden gezongen, de eerste versie van BWV 80, waarschijnlijk gecomponeerd in 1723, en twee jaar later, de cantate “Gott der Herr ist Sonn’ und Schild” BWV 79. “Herr, deine Augen sehen nach dem Glauben” (BWV 102) werd gecomponeerd voor de 10de zondag na Trinitatis en werd voor het eerst uitgevoerd op 25 aug 1726. Ondanks hun naam bevatten de vier lutherse missen bijna geen luthers materiaal, muzikaal bestaan ze bijna volledig uit bewegingen die ontleend werden aan zijn cantates. Hoewel ze vaak worden overschaduwd door de bekendere h-moll Messe of Hohe Messe, is het mooie van deze korte missen, Bachs keuze van zijn mooiste cantate bewegingen. Niet te missen!

De Amerikaanse dirigent en contrabassist, Michael Alexander Willens, behaalde zijn Bachelor of Music en Master of Music aan de Juilliard School in New York, waar hij directie studeerde bij John Nelson (1941). Hij studeerde ook bij Jacques-Louis Monod (1927) (telg van de beroemde familie), Harold Farberman (1929-2018), leerling van Copland en ex slagwerker van het Boston Symphony Orchestra, bij Leonard Bernstein in Tanglewood, en koordirectie bij Paul Vorwerk, de oprichter van het ensemble Musica Pacifica in Los Angeles. Michael Alexander Willens is de dirigent van de in 1996 opgerichte “Kölner Akademie”, een ensemble dat op zowel historische als moderne instrumenten speelt. Zijn brede ervaring heeft hem een ongewone diepgang en vertrouwdheid met uitvoeringspraktijkstijlen gegeven, variërend van barok, klassiek en romantisch tot hedendaags. Hij heeft concerten gegeven voor de serie “Great Performer’s” in Lincoln Center in New York en op grote festivals in Duitsland, Oostenrijk, Frankrijk, Spanje, Nederland, Italië, België, Estland en IJsland, die alle de hoogste waardering kregen in de pers.

Johann Sebastian Bach Lutheran Masses BWV 233-236 Kölner Akademie Michael Alexander Willens 2 cd Pentatone PTC5187509