Baruch de Spinoza (1632-1677) wordt algemeen beschouwd als de beroemdste en invloedrijkste filosoof die Nederland ooit heeft gekend. In zijn bekendste werk, de Ethica, onderzocht Spinoza op welke manier de mens zijn vrijheid kan verwerven, een voor die tijd revolutionaire boodschap.
Spinoza wijdde zijn hele leven aan de filosofie. Vanwege zijn radicale ideeën, waarin hij de bestaande opvattingen over God en moraal op zijn kop zette, wordt hij vaak gezien als voorloper van de Verlichting en moderne democratieën. Maar zijn belangrijkste missie was waarschijnlijk toch het ontdekken van het ware goede, om een manier van leven te vinden die leidt tot ‘een eeuwige en volmaakte blijdschap’
Vaak wordt gedacht dat de Amsterdamse filosoof Spinoza, nadat hij door de joodse gemeenschap in de ban werd gedaan, in alle eenzaamheid tot zijn radicale en nog altijd zeer invloedrijke ideeën kwam. Maar niets is minder waar. Spinoza had veel vrienden, zowel binnen als buiten Nederland. Zij becommentarieerden zijn werk, en leverden een grote bijdrage aan de ontwikkeling van zijn denkbeelden. Velen van hen maakten deel uit van de kring verlichte geleerden, dichters en staatslieden uit de 17de eeuw, zoals Christiaan Huygens, Gottfried Leibniz en de gebroeders De Witt.
De Theologisch‑staatkundige verhandeling van Baruch Spinoza behoort tot de meest radicale en controversiële werken uit de vroegmoderne filosofie. In dit boek onderzoekt Spinoza de verhouding tussen religie, politiek en vrijheid van denken, en trekt hij fundamentele grenzen aan zowel kerkelijk als staatsgezag. Het werk geldt als Spinoza’s meest uitvoerige en systematische uiteenzetting van zijn bijbelkritiek en zijn denken over vrijheid van meningsuiting en politieke macht. Vertrekkend vanuit een kritische, historische lezing van de Bijbel betoogt Spinoza dat religieuze teksten het product zijn van menselijke omstandigheden en belangen. Zij leveren geen filosofische kennis, maar beantwoorden praktische morele en maatschappelijke doelen. Daarmee ontneemt hij religieuze autoriteiten het recht om aanspraak te maken op waarheid of politieke macht. Tegelijk ontwikkelt Spinoza een uitgesproken politieke visie. Een staat die probeert te bepalen wat mensen moeten denken of geloven, ondermijnt volgens hem haar eigen stabiliteit. Alleen waar vrijheid van meningsuiting en denken wordt gewaarborgd, kan een samenleving werkelijk vreedzaam en duurzaam functioneren. Vrijheid is daarbij geen bedreiging voor orde, maar haar voorwaarde.
De Verhandeling werd bij verschijnen onmiddellijk verboden en kon alleen anoniem en clandestien circuleren. Toch groeide het werk uit tot een sleuteldocument van het vrijdenken en de Verlichting, met grote invloed op het moderne denken over tolerantie, democratie en intellectuele autonomie. De Theologisch‑staatkundige verhandeling maakt deel uit van de reeks Vrijdenkers, waarin invloedrijke teksten zijn samengebracht die fundamentele aannames over religie, macht en rede ter discussie stellen. Bij deze uitgave hoort een uitgebreide toelichting van de vertaler, beschikbaar als gratis te raadplegen en te downloaden pdf. De toelichting is opgevat als een begeleidend commentaar bij Spinoza’s Theologisch‑staatkundige verhandeling. Deze scherpe theologische en politieke kritiek leidde ertoe dat het boek direct werd verboden. Het bleef echter in het geheim verspreid en groeide uit tot een fundamentele tekst van het vrijdenken en de vroegmoderne Verlichting. “Tractatus theologica-politicus” werd vertaald door Karel D’huyvetters en voorzien van een inleiding door Jonathan Israel.
Karel D’huyvetters vertaalde als eerste de Staatkundige verhandeling van Spinoza, en publiceerde nadien onder meer ook eigen vertalingen van de Brieven over God, de Ethica en de Theologisch-staatkundige verhandeling, telkens met uitvoerige toelichting. Hij legt zich toe op de betekenis en de geschiedenis van het vrijdenken, atheïsme en antiklerikalisme en publiceert daarover frequent, vooral in blogteksten en recensies. http://blog.seniorennet.be/kareldhuyvetters/
Jonathan Israel (1946) is een Britse historicus die gespecialiseerd is in de Nederlandse geschiedenis, de Verlichting, de filosofie van Spinoza en Europese Joden. Israel werd in januari 2001 benoemd tot Andrew W. Mellon Professor aan de School of Historical Studies van het Institute for Advanced Study in Princeton, New Jersey, en ging in juli 2016 met pensioen. Daarvoor was hij hoogleraar Nederlandse geschiedenis en instellingen aan het University College London. De laatste jaren heeft Israel zich toegelegd op een meerdelige geschiedenis van de Verlichting. Hij zet twee stromingen tegenover elkaar. De ‘radicale Verlichting’ was gebaseerd op een rationalistisch materialisme, voor het eerst geformuleerd door Spinoza . Daartegenover stond de ‘gematigde Verlichting’, die volgens hem verzwakt was door haar geloof in God.
Spinoza Theologisch-staatkundige verhandeling Reeks Vrijdenkers 333 bladz. Uitgeverij Damon VOF ISBN 9789463403900
