“Kaiser Maximilian I. Ein großer Habsburger”, een prachttentoonstelling in de “Österreichische Nationalbibliothek” in Wenen. Niet te missen!

Ter gelegenheid van de 500ste sterfdag van keizer Maximiliaan I, herdenkt de Oostenrijkse nationale bibliotheek de grote Habsburger en zijn tijd met een speciale tentoonstelling. Keizer Maximiliaan I van Habsburg (1459-1519), een humanistisch opgeleide prins en bekwame jager, werd de laatste ridder van het Romeins-Duitse rijk genoemd, maar, deze zoon van keizer Frederik III en Eleonora van Portugal, was ook een vooruitstrevende vorst die de uitdagingen van zijn tijd erkende.

De geschiedenis van de magistrale Österreichische Nationalbibliothek gaat terug tot de hofbibliotheek van de hertogen van Oostenrijk. Hertog Albrecht III van Oostenrijk liet de boeken uit de Weense schatkamer in een bibliotheek plaatsen. Via keizer Maximiliaan I kwamen boeken uit Bourgondië en de Lage Landen naar Wenen, zijn derde vrouw Bianca Maria Sforza bracht boeken uit Italië mee en de boeken werden deels in Wenen, in Wiener Neustadt of in Innsbruck bewaard.  De verzameling van bijna 8 miljoen boeken is vandaag ondergebracht in de Weense Hofburg en in de Neue Hofburg aan de Heldenplatz.

Aan zijn hof ontving Maximiliaan vertegenwoordigers van de nieuwste stromingen, die hun werken aan hem opdroegen en met hem van gedachten wisselden. Van het grootste belang was de herinneringscultuur die Maximilian nastreefde, namelijk het verkrijgen van bekendheid en het vergroten van de reputatie van zijn familie. Hij was de eerste Habsburger die het potentieel van de nieuw opkomende boekdrukkunst erkende en betrokken was bij verschillende prestigieuze projecten die zijn herinnering tot lang na zijn overlijden, levend zouden houden.

Op 19 augustus 1477 huwde hij in Gent met Maria van Bourgondië (foto), de dochter van Karel de Stoute en erfgename van Bourgondië. Als keizer zou hij worden opgevolgd door zijn kleinzoon Karel V. Na het jong overlijden van Maria van Bourgondië in 1482, sloot Maximiliaan in 1489 een huwelijk met de handschoen met Anna van Bretagne (foto). Dit huwelijk werd echter nog voor oktober 1491 ontbonden. In 1494 huwde Maximiliaan met Bianca Maria Sforza (foto).

Door zijn doordacht huwelijksbeleid, legde Maximiliaan I de basis voor het latere rijk van de Habsburgers. Binnen de imperiale kring, en deels door zijn eigen samenwerking, ontstonden meesterwerken van de kunst. Ter gelegenheid van zijn 500-jarig jubileum wijdt de Oostenrijkse nationale bibliotheek een tentoonstelling aan de monarch, die als geen ander de overgang vormde van de middeleeuwen naar de renaissance.

Als “laatste ridder” en “eerste schutter” leidde hij talrijke oorlogen om zijn aanspraken op macht af te dwingen. Tegelijkertijd bleek hij een wijze tacticus te zijn, die om zijn doeleinden te bereiken, al vroeg probeerde de kracht van de media te gebruiken en vooral de nieuw uitgevonden boekdrukkunst. Hij was effectief de eerste “media keizer”, die de nieuwe technologie van de drukpers gebruikte voor zijn zelf representatie en voor het vormgeven van zijn imago bij het publiek en toekomstige generaties.

Maximilian I was niet alleen een kleurrijk figuur op de drempel van de middeleeuwen naar de moderne tijd, hij had ook een grote invloed op de keizerlijke bibliotheek. Aan hem danken we het feit dat er zich vandaag de dag een aantal van de belangrijkste werken van de Europese boekkunst in de magistrale Oostenrijkse Nationale Bibliotheek bevinden. De spanningsvelden tussen de Habsburgse erflanden en het Heilig Roomse Rijk, de ontdekking en verkenning van nieuwe werelden en het gevaar van de Ottomanen in het Oosten, vormden Maximiliaan, zowel persoonlijk als politiek. De tentoonstelling is vanaf 15 maart te zien in de Prunksaal van de Oostenrijkse nationale bibliotheek. Het presenteert de keizer en zijn tijd op basis van meer dan 90 waardevolle voorwerpen, waaronder talloze indrukwekkende manuscripten, vroege afdrukken en een portret houtsnede van Albrecht Dürer.

Zijn geboorte in de Wiener Neustädter Burg was onder een slecht gesternte, althans dat geloofde hij tenminste zelf heel zijn leven. Daarnaast was Maximiliaan (1459-1519) naast zijn jongere zus Cunegonde, de enige nazaat van Frederik III, die de volwassenheid bereikte. Zoals het een latere keizer betaamt, waren de leermaterialen die aan Maximiliaan werden overhandigd buitengewoon magnifiek. De tentoonstelling bevat o.a. een rijk versierd ABC-boek dat is ontworpen om de zesjarige erfgenaam te leren lezen en schrijven. De uitrusting van het manuscript komt uit de pen van het zogenaamd meesterhandboek en werd hem geschonken door de rijke Weense burger Stephan Heuner. Naast het alfabet zijn er het Onze Vader, de Ave Maria en enkele andere bekende gebedsteksten. Veel initialen zijn sierlijk versierd en verguld.

Maximiliaan was de auteur van “Theuerdank” (1517), “Der Weißkunig”, “Freydal” (over toernooien), “Geheimes Jagdbuch” en een “Fischereibuch”. Voor die tijd is de schoolopleiding van Maximilian, die lezen, schrijven en Latijn omvatte, evenals vechten, jagen en dansen, uitzonderlijk goed gedocumenteerd. Een grote bijdrage kwam van de toekomstige monarch zelf, door zijn opleiding in de “Gedechtnus-Werken” in de meest schitterende kleuren, te verheerlijken.

Terwijl enerzijds spraakproblemen en conflicten met zijn leraar en de interesse van de jonge erfgenaam van de troon eerder in de jacht lag dan in de Latijnse taal, overtrof hij anderzijds in zijn autobiografisch werk “Weißkunig“, (voltooid door Marx Treitzsaurwein), zijn leraren in hun eigen vakgebieden. De 251 houtsneden in dit buitengewoon boek, toegeschreven aan Hans Burgkmair de Oudere, Leonhard Beck, Hans Schäufelin en Hans Springinklee, illustreren een hoogtepunt van de toenmalige boekkunst. Te zien op de tentoonstelling!

De monarch nam het ook met de waarheid over de stamboom van de Habsburgers niet zo nauw. Omdat het Huis van Habsburg geen grote voorouders kon aanwijzen, vertrouwde de ambitieuze Maximiliaan op fictieve genealogieën om de aanspraak van zijn familie op macht veilig te stellen. Daartoe gaf hij de opdracht aan experts zoals Ladislaus Suntaym, die beroemd was geworden om zijn Babenberger stamboom in Klosterneuburg. Maar alleen de advocaat Jakob Mennel uit Bregenz was in staat een bevredigende afstamming te construeren die terugging tot Merovingische voorouders en zelfs tot de Trojaanse held Hector

Reeds Maximilians vader Friedrich III (foto) had de boekencollectie van Habsburg uitgebreid met waardevolle manuscripten. Maximilian voegde niet alleen de gebruikelijke opdracht kopieën en -aankopen toe, maar liet ook tal van volumes na met betrekking tot zijn eigen boekprojecten. Kostbaarheden uit het bezit van zijn eerste vrouw Maria van Bourgondië, kwamen slechts naar Oostenrijk, waaronder haar beroemd getijdenboek, een gebedenboek met gouden letters en een rijke schilderijversiering, dat aan het begin van de tentoonstelling in het origineel te zien is. Door Maximilians tweede vrouw Bianca Maria Sforza werd de verzameling uitgebreid met andere waardevolle manuscripten uit Italië.

Een overzicht van de boekhouding van de keizer geeft een inventarislijst uit de jaren 1520. Het bevat bijbelse en theologische teksten, evenals historische werken en boeken over magie. Via de achterkleinzoon van Maximilian I, aartshertog Ferdinand II, bereikten deze werken later Schloss Ambras (foto) in Innsbruck. Tegenwoordig worden ze als de “Ambras Sammlung”, bewaard in de Oostenrijkse Nationale Bibliotheek. Sinds 2018 staan ze op de “Memory of Austria” lijst van de UNESCO. Een andere interesse van Maximiliaan waren archeologische vondsten, waarover hij ook schreef in zijn privé-notitieboeken. Zijn adviseur, de Augsburgse humanist en jurist, Konrad Peutinger (foto), publiceerde in 1505 de eerste gedrukte luxe editie van de collectie van deze “heidense stenen” die hij aan Maximilian offreerde. Dit werk dat nu pronkt op de tentoonstelling, zorgde voor de herontdekking van de klassieke oudheid, die een culturele impact had ten noorden van de Alpen.

Kort voor Maximiliaans geboorte vond Johannes Gutenberg de boekdrukkunst uit en de keizer herkende al vroeg het belang van deze innovatie. De autobiografisch beïnvloedde werken waarbij hij betrokken was, waren bedoeld om te verspreiding in druk en verbonden de teksten aan prachtige houtsneden. Door hen creëerde hij een ideaal beeld van zijn persoon, die hij verspreidde onder zijn tijdgenoten en die hij voor het nageslacht in de laatste zin van de “Weisskunig” verwoordde, Wer ime (= sich) im leben kain gedechtnus macht, der hat nach seinem tod kain gedechtnus, und demselben menschen wird mit dem glockendon vergessen.“ Dit werd ook overgenomen door één van de bekendste kunstenaars van de tijd, Albrecht Dürer, in zijn portret houtsnede van Maximiliaan.

Aan de verheerlijking van Maximiliaan hielpen auteurs en geleerden uit de omgeving van de keizer mee die hun werken vervolgens aan de keizer opdroegen. Hun werken waren vaak vermengd met historische gebeurtenissen en met fictieve elementen van de oude goden. Zo beschreven ze bv.de processie van Maximiliaan naar Rome voor zijn kroning als keizer, die nooit heeft plaatsgevonden. Zij deden enkel dit voor de roem, de glorie en de gunst van de keizer, want door de schuldenlast door zijn talrijke oorlogen, o.a. de Italiaanse Oorlogen tussen 1494 en 1559, kon Maximiliaan hen niet betalen. In 1453 veroverden de Ottomanen Constantinopel en bezegelden zo het einde van het Byzantijnse Rijk. Dat was een schok voor Europa.

Maximiliaan I geraakte erdoor in een tweestrijd tussen het ridderlijk ideaal van een nieuwe kruistocht tegen de heidenen, die hij als zijn christelijke plicht beschouwde, en de pragmatische overwegingen, volgens de welke de Ottomanen gewoon beschouwd werden als tegenstanders in alweer een oorlog, en misschien zelfs bondgenoten konden worden. Een persoonlijke ontmoeting met een delegatie van Sultan Bayezid II in Stams in Imst/Tirol in 1497, gaf hem een uitgebreide indruk van zijn tegenstander. Een verslag van deze bijeenkomst vond plaats in een illustratie in Maximiliaans „Tiroler Fischereibuch“ van het jaar 1504, dat een jachttafereel toont met een Ottomaan in de Tiroolse bergen.

Maar de keizer interesseerde zich niet enkel voor de veranderingen aan de grenzen van zijn rijk, maar ook voor de geografische innovaties en grote ontdekkingsreizen in het Westen en het Oosten. Tijdens zijn regering werden immers Amerika en de zeeweg naar India ontdekt. Maximiliaan wilde een duidelijk beeld van de wereld krijgen en maakte politieke beslissingen op basis van uitgebreide land- en zeekaarten. Eén van de bekendste landkaarten van die tijd hebben we te danken aan Maximilian. De geleerden Martin Waldseemüller en Matthias Ringmann noemden op hun wereldkaart (“Waldseemüller-Karte”) van 1507, voor de eerste keer het nieuw ontdekt continent, “Amerika”.

De wereldkaart getiteld “Universalis cosmographiae secundum Ptholomaei traditionem et Americi Vespucii aliorumque lustrationes” werd in een oplage van 1000 boeken gepubliceerd, waarvan slechts één enkel exemplaar bewaard is gebleven. Deze kopie is in 1901 teruggevonden in de kasteelbibliotheek van de prinsen von Waldburg-Wolfegg-Waldsee in het Kasteel van Wolfegg in Württemberg, Ze werd in 2001 door de Library of Congress aangekocht. De bijbehorende beschrijving “Cosmographiae Introductio” was aan Maximiliaan I gewijd en is op de tentoonstelling te zien.

Naast het verkennen van de aarde, bereikte de regering van Maximiliaan ook de verkenning van de hemel. Al in het begin van de 15de eeuw, ontstond aan de Universiteit van Wenen, een mathematisch-astronomische School, die de geocentrische en heliocentrische kijk op de wereld voorbereidde. In 1501 werd het “Collegium poetarum et mathematicorum” door Maximiliaans raadgever, Konrad Celtis, opgericht. Deze leerstoel voor poëtica; retorica en wiskunde, leverde een baanbrekende prestatie voor de institutionalisering van het humanisme in Wenen.

Dat er toen nog geen onderscheid bestond tussen de wetenschappelijke astronomie en de speculatieve astrologie, werd aangetoond door Maximilians lijfarts, Georg Tannstetter, die ook werkte als astroloog. En het was de beroemde astronoom Regiomontanus (eigenl.Johannes Müller), die Maximiliaans horoscoop maakte. De keizer nam dergelijke profetieën zeer ernstig en gebruikt kosmische verschijnselen voor propagandistische doeleinden. De bij zijn geboorte verschenen komeet aan de hemel bv., veranderde hij van een sinister voorteken, in een geluksbrenger. In een nogal gewaagde toevlucht tot de Bijbel, bracht hij de komeet zelfs in verband met de Ster van Bethlehem.

“Het feit dat we ons vandaag, 500 jaar na zijn overlijden, de keizer nog steeds zo levendig herinneren, laat zien hoe sterk hij zijn tijd en Oostenrijkse geschiedenis heeft gemerkt,” zegt Dr. Günter Geyer (foto), CEO van de “Wiener Städtischen Versicherungsvereins”. “Ik ben bijzonder blij dat de WSV de Oostenrijkse Nationale Bibliotheek heeft kunnen ondersteunen bij het realiseren van deze grote tentoonstelling in de Prunksaal”. Bij deze magistrale tentoonstelling “Kaiser Maximilian I: Ein großer Habsburger”, is een magnifieke, rijk geïllustreerde catalogus (in het Duits) verschenen, uitgegeven door Residenz Verlag, geschreven en samengesteld door o.a Katharina Kaska (foto) Andreas Zajic, Christian Lackner, Elisabeth Klecker, en Christian Gastgeber. Niet te missen !

Tentoonstelling “Kaiser Maximilian I. Ein großer Habsburger” 15.3.–3.11.2019 dagelijks van 10.00u. tot 18.00u., Do. 10.00u. tot 21.00u.,  Österreichische Nationalbibliothek, Josefsplatz 1 , 1010 Wenen

“Kaiser Maximilian I. – Ein großer Habsburger” Residenz Verlag 240 bladz. Duits geïllustreerd ISBN 978-3-7017-3471-9

http://www.stretto.be/2019/04/10/geistliche-musik-fur-kaiser-maximilian-i-missen-en-motetten-door-ensemble-hofkapelle-o-l-v-michael-procter-een-dubbel-cd-op-het-label-christophorus/#more-17408