Jazz heeft ook altijd veel invloeden opgeslorpt en verwerkt, van blues over rock ’n roll, van hedendaagse klassieke muziek tot opera aria’s. Het was en is een wereld op zich, sterk verbonden met de maatschappij en de Afro-Amerikaanse cultuur. Vanuit die cultuur veroverde deze muziek de hele wereld en werd jazz een universele taal.

De tentoonstelling “Jazz-jaren, Mensen, migratie en muziek in Amsterdam, 1930-1939” in het Stadsarchief Amsterdam biedt een inzicht in de jazzscene van de jaren 1930. Deze periode was geprivaat door de migratie van muzikanten uit de Verenigde Staten, Oost-Europa, Suriname, de Cariben en zelfs uit Amsterdam.

Wat ongeveer een eeuw geleden begon in de straten en cafés van New Orleans als een mix van Afrikaanse muziek, ingevoerd door de slaven, en Europese invloeden, is uitgegroeid tot een internationale en wijdvertakte muziekstijl met tal van subgenres, van de swing over de bebop en freejazz, tot cooljazz of jazzfusion. In de jaren ’20, werden Berlijn en Parijs overspoeld door jazz, dadaïsme en cabaret, beïnvloed door de bevrijdende muziek uit Amerika. De kunsten bloeiden tussen de twee wereldoorlogen, in een poging de eerste te vergeten en de angst voor de onvermijdelijke tweede te onderdrukken.

In Nederland werd in 1945 de Dutch Swing College Band opgericht. Geleidelijk aan verdrong New York Kansas City. De heftige zwarten van het New Yorkse Harlem dansten op sterk swingende muziek. De jonge Lionel Hampton en tenor saxofonist Illinois Jacquet combineerden boogiewoogie en blues. Jacquet bracht trouwens naar men aanneemt in 1942 de eerste R&B saxofoon solo. De stijl van de geniale, maar halve zombie pianist Thelonious Monk vond navolging bij trompettist Dizzy Gillespie en saxofonist Charlie Parker. Monk begeleidde ooit als kind het kerkkoor van de lokale Baptistengemeenschap waarin zijn moeder zong. Tussen haakjes, Martin Luther King behoorde als dominee ook tot die gemeenschap. Bepaalde Bebop muzikanten kozen voor jive en rock–’n–roll, ontstaan uit de in het midden van de jaren ‘40 erg populaire Harlem Jump van de zwarte rhythm- en bluesorkesten van bv. R&B alt saxofonist en blues shouter Eddie Vinson. Daardoor ontstond de blanke Western Swing. Het waren mijlpalen in de wonderbaarlijke geschiedenis van de meest innovatieve muziek van de 20ste eeuw, de muziek die men stilaan veralgemenend Jazz is gaan noemen.

Wie in de jaren 1930 ’s avonds door het centrum van Amsterdam liep, hoorde meer dan het geratel van trams en het geroezemoes uit cafés. In stegen en straten klonk een nieuw geluid: jazz had haar weg gevonden naar de stad. Tegen de achtergrond van opkomend fascisme, crisis en oorlogsdreiging, raakte jong Amsterdam in de ban van hotjazz en swing. Wereldsterren als Louis Armstrong, Duke Ellington en Cab Calloway traden er op en Jazzmusici uit de Verenigde Staten, Oost-Europa en Suriname streken er neer. Een plek veroveren in de stad was en is niet voor iedereen vanzelfsprekend. Veel jazzmigranten zijn Afro-Surinaams en kregen te maken met institutioneel racisme en discriminatie. Het was een leven van schnabbelen en hosselen, als kunstenaarsmodel of als barman.

“Jazzjaren” brengt de jazzscene in beeld aan de hand van persoonlijke verhalen, film, fotografie en kunst en biedt context over de ontvangst van jazz in Nederland en de strijd om gelijke rechten door zwarte activisten. De multimediale tentoonstelling presenteert de levens en netwerken van jazzmuzikanten, met een focus op de internationale en lokale beroemdheden. Het is een tentoonstelling die verhalen, foto’s, schilderijen, fotografie, persoonlijke objecten, filmbeelden en muziek combineert om de jazz als een symbool van ontmoeting, uitwisseling en samenwerking tussen culturen te benadrukken.

Mark Ponte (1979) is historicus en schrijft over de vroegmoderne migratie- en slavernijgeschiedenis van Amsterdam. Hij is verbonden aan Stadsarchief Amsterdam, waar hij onder meer werkt aan Alle Amsterdamse Akten en is actief op Instagram en Bluesky als @voetnoot

Jazzjaren, Mensen, migratie en muziek in Amsterdam, 1930-1939 95 bladz. uitg. Wbooks ISBN 9789462587809